Примечания

1. Powstanie II Rzeczypospolitej. Wybór dokumentów 1866–1925. Warszawa, 1984, dok. nr 304. S. 601-603.

2. Ibidem. Dok. nr 313. S. 633-638.

3. 5 февраля 1919 г. в Белостоке был заключен польско-немецкий договор, согласно которому польские воинские подразделения могли пересечь немецкую зону оккупации. В это время она была уже значительно ограничена, поскольку состояла только из полосы, расположенной вдоль железнодорожной линии Ковель – Брест на Бугу – Черемха – Белосток – Элк. Zob. Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, T. II. Warszawa, 1961. Umowa polsko-niemiecka z 5 lutego 1919 r. S. 85.

4. Przybylski A. Wojna Polska 1918–1921. Warszawa, 1930. S. 59.

5. Wrzosek M. Wojsko Polskie i operacje wojenne lat 1918–1921. Białystok, 1988. S. 57-58.

6. Pisał w niej: Siły wydzielone do działań na obszarach litewsko-białoruskich przerzucone zostały na teren Grodzieńszczyzny, a następnie ruszyły w kierunku północno-wschodnim. 14 lutego 1919 r. spotkały się one w rejonie Mostów nad Niemnem z oddziałami Armii Czerwonej i polsko-radziecki konflikt zbrojny stał się faktem. Kozłowski E., Wrzosek M. Historia oręża polskiego 1795–1939. Warszawa, 1984. S. 576.

7. Здесь можно прочитать, что с 14 февраля 1919 г. происходили польско-советские вооруженные действия, начавшиеся стычкой возле местечка Мосты на Немане. Wrzosek M. Wojsko Polskie w dobie narodzin Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1921) // Zarys dziejów wojskowości polskiej w latach 1864–1939. Praca zbior. Warszawa, 1990. S. 317.

8. Wyszczelski L. Niewypowiedziana wojna. Polsko-rosyjskie działania militarne w 1919 roku. Toruń, 2005. S. 7.

9. Wyszczelski L. Wojsko Polskie w latach 1918–1921. Warszawa, 2006. S. 300.

10. Podhorodecki L. Historia Polski 1796–1996. Warszawa, 1997. S. 140; Idem. Historia Polski i powszechna 1796–1939. Warszawa, 1997. S. 260-261.

11. Deruga A. Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918–1919). Warszawa, 1969. S. 144.

12. Davies N. Orzeł Biały, Czerwona Gwiazda. Kraków, 1997. S. 24.

13. Badziak K. W oczekiwaniu na przełom. Na drodze od odrodzenia do załamania państwa polskiego: listopad 1918 – czerwiec 1920. Łódź, 2004. S. 487.

14. Musialik Z.M. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920. Włocławek b.d.w. S. 21.

15. Gąsowski T. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920. Kraków, 1990. S. 9.

16. Polak B. Działania wojsk wielkopolskich na froncie litewsko-białoruskim (kwiecień – grudzień 1919) // Wielkopolanie w walce o granicę wschodnia Rzeczypospolitej 1918–1920. Kościan, 2003. S. 57.

17. Łukomski G. Walka Rzeczypospolitej o kresy północno-wschodnie 1918–1920. Poznań, 1994. S. 61.

18. Garlicki A. Pierwsze lata Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa, 1989. S. 36.

19. Он написал, что “W lutym 1919 r. Niemcy zgodzili się przepuścić 10 tys. żołnierzy polskich przez linię demarkacyjną, co pozwoliło Piłsudskiemu obsadzić pas – Niemen – Różanka – Kobryń – Prużany. 17 lutego 1919 r. doszło w tym rejonie do pierwszych starć regularnych formacji wojskowych polskich i radzieckich. …Tymi działaniami na północno-wschodnich kresach Rzeczypospolitej rozpoczęła się wojna, która nie została nigdy oficjalnie wypowiedziana przez żadną ze stron”. Krzystek T. Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. Warszawa, 1995. S. 10-11.

20. Из этого учебника учащиеся могли узнать, что Gdy ze wschodniego frontu rozpoczęła się ewakuacja oddziałów niemieckich, Polacy zetknęli się z operującą tam Armią Czerwoną. Wojnę polsko-radzicką rozpoczęła zwycięska dla Polaków walka pod Maniewiczami – 17 lutego 1919 r. Zob. H. Tomalska. Historia dla szkół średnich zawodowych. Świat – Europa – Polska w latach 1795–1939. Warszawa, 1999. S. 339.

21. Kowalski Z.G. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920 na łamach polskich fachowych periodyków wojskowych. Toruń, 2000. S. 8.

22. Szcześniak A.L. Wojna polsko-radziecka 1918–1920. Warszawa, 1989. S. 16.

23. Łukomski G., Polak B. W obronie Wilna, Grodna i Mińska. Front Litewsko-Białoruski wojny polsko-bolszewickiej 1918–1920. Koszalin-Warszawa, 1994.

24. Szczepański J. Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu. Warszawa; Pułtusk, 1995. S. 14.

25. Sierpowski S. Historia najnowsza (1918–1997). Podręcznik dla szkół średnich. Warszawa, 1998. S. 36.

26. Radziwiłł A., Roszkowski W. Historia 1871–1939. Warszawa, 1998. S. 190-193.

27. Brzoza Cz., Sowa A.L. Historia Polski 1918–1945. Kraków, 2006. S. 30.

28. Glubiński T. Historia 8. Trudny wiek XX. Warszawa, 1993.

29. Ibidem.

30. Kaкурин H., Меликов В. Гражданская война в России: война с белополяками. М., 2002. С. 16-17; Широкорад A.Б. Польша. Непримиримое соседство. М., 2008. С. 316.

31. Kaкурин H. Стратегический очерк гражданской войны // Военная история гражданской войны в России 1918–1920 годов. M., 2004. С. 72.

32. Мельтюхов M. Советско-польские войны. М., 2002. С. 30.

33. Мельтюхов M. Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918–1939 гг. М., 2001. С. 20.

34. Там же. С. 20-21.

35. Nikulin L. Tuchaczewski. Warszawa, 1965. С. 112.

36. Золотарев В.А., Caқсонов O.B., Тюшқевич C.A. Военная история России. M., 2001.

37. Там же. С. 550.

38. Шишов A.B. Советско-польская война (1920). От Южной Африки до Чечни. М., 2006. С. 142-155.

39. Там же. С. 58-59.

40. Wrzosek M. Wojsko Polskie... S. 58.

41. Мельтюхов M. Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918–1939 гг. С. 20.

42. Stawecki P. Z dziejów wojskowości Drugiej Rzeczypospolitej. Pułtusk, 2001. С. 29; Łukomski G., Polak B. W obronie Wilna, Grodna i Mińska... S. 22; Wrzosek M. Pierwsze starcia zbrojne wojny polsko-sowieckiej lata 1919–1920 // Polska w Europie i świecie w XX stuleciu. Białystok, 2001. S. 182.

43. Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie (Далее – CAW). Sygn. I.303.4.2469, Sprawozdanie z działalności Związku Wojskowych Polaków w Wilnie. S. 1.

44. Mienicki R. Wilno w polskim wysiłku zbrojnym. Wilno, 1930. S. 8-11; Łossowski P. Konflikt polsko-litewski 1918–1920. Warszawa, 1996. C. 26.

45. Российский Государственный Военный Архив. Центр Хранения Историко-Документальных Коллекций. Ф. 482. Оп. 5. Д. 1120. Л. 4. Meldunek Stanisława Zabielskiego, POW. Komenda XI Okręgu, Wilno 17.11.1918 r.

46. CAW. Sygn. I.303.4.2469, Sprawozdanie... S. 2.

47. Wejtko W. Samoobrona Litwy i Białorusi. Szkic historyczny. Wilno, 1930. S. 20.

48. Ibidem.

49. Aleksandrowicz S. Zarys historii wojennej 13-go Pułku Ułanów Wileńskich. Warszawa, 1929. C. 5.

50. Обширнее: Waligóra B. Zarys historii wojennej 85-go Pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa, 1929. S. 6; Zarys historii wojennej 76-go Lidzkiego Pułku Piechoty. Praca zbior. Warszawa, 1929. S. 5-6; Aleksandrowicz S. Op. cit. S. 6.

51. В рапорте к Юзефу Пилсудскому он писал: “Teraz …wszyscy się wszystkich boją, a ja z tego korzystając gorączkowo i pospiesznie organizuję się pod względem wojskowym, by w nocy z 5 na 6 [stycznia 1919 r. – W. R.] w ślad za ustępującymi Niemcami natychmiast opanować przemocą miasto i z punktu ogłosić stan wyjątkowy – jednak bez wprowadzania cenzury i zakazu zgromadzeń”. Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie (IJP), Archiwum Adiutantury Generalnej Naczelnego Dowództwa (AAGND). Pudełko 4. Dok. 127, Raport o sytuacji w Wilnie kpt. Zygmunta Klingera z 30.12.1918 r.

52. Wejtko S. Op. cit. S. 33, 69; Łossowski P. Op. cit. S. 29.

53. IJP. AAGND. Pudełko 4. Dok. 127, Raport o sytuacji w Wilnie kpt. Zygmunta Klingera z 30.12.1918 r.

54. Aleksandrowicz S. Op. cit. S. 5.

55. IJP. AAGND. Pudełko 4. Dok. 127, Raport o sytuacji w Wilnie kpt. Zygmunta Klingera z 30.12.1918 r.

56. Ibidem.

57. Jędrzejewicz W., Cisek J. Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935. T. II: 1918–1926. Warszawa, 1998. S. 46.

58. Skrzywan K. Walka o zdobycie zrębów terytorialnych państwa polskiego listopad 1918 – marzec 1919 // U progu niepodległości Polski wrzesień 1918 – marzec 1919. Londyn, 1990. S. 202.

59. Борьба за советскую власть в Литве в 1918–1920 гг. Сборник документов. Вильнюс, 1967. C. 85-87.

60. Балтушис-Жемайтис. Гражданская война в Литве в 1919 году. Война и Революция. 1929. Кн. 7. C. 89.

Тихонов Ю.Н.