6. Валютаны қадағалау және валюталық реттеу органдары.

Тағайындалатын валюта бағамын ұстап тұру үшін, төлем балансында мезгіл-мезгіл болып тұратын тапшылықты жабуға резервтер қажет. Егерде резервтер жеткіліксіз болса, онда мемлекеттер табыс пент бағаны төмендететін дефляциялвқ саяасатты пайдалануы керек,төлем балансының жағдайын уақытша жақсарту үшін, валютаны қадағалау немесе протекциялық сауда шараларын ендіру қажет.

Валютаны қадағалау – басқа әлем мен осы мемлекет арасында болатын мәмілелерді үкімет тарапынан қадағалау. Мысалы, шет мемлекеттерде жұмсауға арналған шетел валютасын резенттерге ауыстыруды үкімет тарапынан шектеу.

Еркін айналымдағы бағам, қысқа мерзім кезеңінде ұзақ мерзіммен салыстырғанда тиімсіз. Керісінше тағайындалатын бағам ұзақ мерзіммен салыстырғанда қысқа мерзім кезеңінде тиімді.

Бұл жүйелердің ешқайсысы төлем балансын реттеуде және бағаның деңгейін тұрақтандыруда, өте үлкен артықшылықпен ресурстардың толық қамтылуына мүмкіндік беруімен ерекшеленбейді.

Қазіргі жағдайда мемлекеттер аралас жүйені пайдаланады, бұл жүйеде тағайындалатын және еркін айналымдағы бағамдар аралас пайдаланылады. Олар: бағамның “жүзуін” басқару- ресми мекемелердің валюта бағамын жаңа паритет пайда болғанша жиі өзгертіп отыруын жорамалдау.Оған қозғалыс барысында, бұрын тағайындалған мөлшерде ұлттық валютаның күнделікті құнсыздануы жатады (“ползущая привязка” – “ сырғымалы беркіту”).

“Сырғымалы бекіту” жағдайында бағам алдын ала жарияланған немесе жарияланбаған мөлшерден де үлкен мөлшерге өзгеріп отыралы (“грязное плавание” – “лас құбылу”).

Мұндай жағдайда үкімет экономиканы жаңа жағдайға бейімдейді және валюталық нарықта қажетті операцияларды жүзеге асыру үшін қаржы құралдарын іздестіреді. (Кесте...)

Қызмет жағынан алғанда қаржы нарығы – кәсіпорындардың, банктердің, мемлкеттің құнды қағаздар сату арқылы халықтың уақытша бос қаржысын жинп, қайта бөлуді қамтамасыз ететін нарықтық қатынастар жүйесі.

Қаржы нарғы қызметінің алғышарттары мыналар болып табылады:

1. Бәсекені дамытып, монополиялық үстемдікті шектеу мақсатымен меншіктің барлық сектордың, материалдық өндіріс саласындағы кәсіопрындардың бастапқы шаруашылық буындарына неғұрлым кең дербестік беру;

2. Қаржы ресурсын қайта бөлуде мемлкеттің ролін қысқарту; өндірістік күрделі жұмсалымды орталықтан қаржыландыру азайту, кәсіпорындар арасында қаражаттарды ведомстволық қайта бөлуді жою;

3. Шаруашылық субъктілері мен халықтың құнды қағаздарға салынатын қшалай табыстарының өсуі;

4. Бюджет тапшылығын қаржыландыру үшін несие қорын пайдалануды доғару; роеспубликалық және жергілікті бюджеттердің тапшылығы мемлкеттік займдар шығару арқылы жабылады.

Төмендегі кесте тағайындалған және еркін айналымдағы бағамдардың салыстырмалы тиімділгін бағалауға мүмкіндік береді.

	Тағайындалатын бағам		Еркін айналымдағы бағам
1	Орталық банктің айтарлықтай валюталық резервтері арқылы тиімді	1	Болжай алу мүмкіндігі бар қазыналық және монетарлы саясаттарды пайдалану арқылы жасалатын, шет мемлкеттермен көп жақты сауда қатынасы бар тұрақты экономикада тиімді болады
2	Күтілмеген баға тітіркенісі болмауы арқылы, атаулы, “зәкі” сияқты жағдайда тиімді болады (екі мемлкет арасындағы инфляция қарқынын жақындату мақсатында).	2	Әсіреинфляция жағдайында тиімді.
3	SDR немесе ECU-ларға “байластырма” жағдайында тиімді	3	“Құбылуды басқару” ж.йесінде тиімді
4	Төлем балансының дағдарысы кезінде, макроэкономикалық реттеу сөзсіз қажет жағдайда тиімсіз болады.	4	Төлем балансының дағдарысын реттеуде тиімді
5	Тағайындалған бағам режимінде монетарлы саясатқақарағанда қазыналық саясаттың тиімділігі жоғары, өйткені ақша жиынын өзгертудің барлық “әсері” валюта бағамын ұстап тұру мақсаттарына арналады және өнім көлемі мен жұмысбастылық деңгейіне әсер етпейді.	5	Еркін айналым бағамы режимінде қазыналық саясатпен салыстырғанда монетарлық саясатын тиімділігі жоғары, өйткені валюта бағамының еркін тербелістері ығыстыру әсерін және инфляция қысымын күшейтеді. Бұл жағдай қазыналық экспанцияның сүйемелдеуінің нәтижесінде мүмкін болады.

Нарықтардың барлық түрлерінің өзара байланысты қаржы нарығы болуының шарттарын айқындайды. Оларға мыналар жатады:

1. Реттелген тауар нарығының болуы, яғни тауарлар мен қызметтің кез келген түрлеру мен арнаулы бойынша сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдіңгі;

2. Ұлттық банк тарапынан ақша айналысын дұрыс реттеу (бұған қолма-қол және к-қолма-қол емес айналым эмиссиясынабақылау жасау жатады);

3. Несие нарығын жандандыру, оны толық коммерцияландыру, яғни несие ресурстарын еркін толық орналаытыру (несие ресурстарының қозғалысын Ұлттық банк тағайнадайтын пайыздық есептік мөлшерлемесін, коммерциялық бактердің міндетті резерв нормасын белгілеу ақша нарығында операциялар жүзгізуі арқылы реттеледі).

ҚР-да валюталық операцияларды жүргізу ережелері және реттеу органдары. ҚР-ды валюталық операцияларды жүргізу тәртібін 2001 ж 21 сәуірдегі ҚРҰБ-кі бекіткен “ҚР валюталық операйияларын жүргізу ережесі” реттейді ҚР-сы аумағындағы резиденттер жүргізетін валюта операциялары ҚРҰБ нормативтік-құқықтық актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, уәкілетті банктер және банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын уәкілетті ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Резиденттер мен резмдент еместеп уәкілетті банктердегі банктік есепшоттарды ҰБ нормативный – құқықтық актілерінде көзделген жағдайларды, қоспағанда, уәкілетті банктер және банк операцияларын жекелеген түрлерінің жүзеге асыратын уәкілетті ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Резиденттер мен резидент еместер уәкілетті банктердегі банктік есепшоттарды ҰБ-тің нормативті-құқықтық актілерінде көзделген тәртіппен ашады, жүргізеді және жабады.

Резиденттер және резитент еместер валюта операцияларын жүзеге асырған кезде, уәкілетті банкке ҚР-ның валюталық заңнамасына сәйкес ұсынылатын талап етілген құжаттарды беруге міндетті, ал құжаттарды бермесе банк олардың төлемдерін немесе ақша аударымн жүзеге асыруға құқылы емес.

Казіргі кезде, компьтерлер жүйесінің қалыптасыумен үлкен ыңғайлық пен және жоғары тиімді валюталық тәуекелділікті басқарудың негізгі құралдары болып жайғасымдардың лимиттері мен шығындар қызмет етеді.

Неттинг деген жеке барлық мәмілелер мен емес, тек қана бір мәміле бойынша, өзінің жеке бір мекеменің басқармамен есептесу процессі. Бұл процесс қауіпсіз болады. өйткені ағамын төмендетеді. Егер бір банктің төлендерді өтеуге қиындықтар болып тұрса ірі банктер тобы оған өздерінің біріккен резервті қорынан қысқа мерзімді коммекті қамтамасыз етеді және ол бизнестің дамуына қызмет етеді.

Неттингтің қолдануы мәміле өткізуші жақтарған арзан түседі.

Орталық банктердің валюталық нарығына әсер ету 3 құралы бар:

1. Еспептік ставка

2. Ақша нарығының құралдары

3. Валюталық операциялар

Комерциялық банктер. Прайм-райт (prime rate) – пайыздық ставка – бөлшек ссудалар бойынша ставкалардың негізгі ретінде коммерциялық банктер қолданатын пайыздық ставка.

Прайм-рейт –есептік ставкаға негізделеді, және ол әрқашанда есептік ставкадан орташа түседі. Егер еспетік ставка көтерілсе, онда прайм-рейт көтерілуі керек, бірақ егер есептік ставка төмендетілген болса, прайм-рейт өзгермеуі мүмкін. Онда, банктер пайданы қамтамасыз ететін қосымша сырэд алады.

Еуро Одақ. 1957 Рим келісімінің негізінде 6 мемлекетпен одақ құрылды.

Еуро Одақ негізін 4 негізгі институттар құрайды.

1. ЕО коммиссиясы – ЕО ең маңызды органы болады, оның 22 мүшесі бар (2-і Ұлыбританиядан) – үкімен белгілейді.

2. Министрлер одағы ЕО-тың ең жоғары атқарушы орган болады, оған әр мемлкет өзінің кабинетінен тиісті министрді ЕО-на кіргізеді.

3. Европарламент – бұл заң органы болады, ол әрбір мемлкетте жеке сайланатын өкілдерден тұрады, Бірақ олар парламентке мемлекеттер бойынша емес, партиялық принадлежностям бойынша отырады. (ЕО-ң саясаты, бюджет, қарастырылады)

4. Халықаралық соты – бұл орган әрбір мемлкеттің сот - тұрады, олар 6 жыл мерзіміне белгіленеді. (Рим келісімінің қағидалары мен баптарына түсіндіреді), ЕО мүше мемлекеттерден жеке кәсіпорындармен одақтың орандарынан түскен арыздарын қарастырады.

5. Мамандырылғын ұйымдар: олар көбінесе еуропа инвестициялық банк пен экономикалық және әлеуметтік сұрақтар бойынша комиссия.

Ұлыбритания – 1990 жылы ЕО-қа кіріп, 2 жылдан кейін шығып кетті.

ЕО – міндеттері.

1. Кеденді одақ

2. Біріккен/жалпы нарық (общий рынок)

3. Бірегей сыртқы триф – импортқа кедендік

4. САР – бірегейлік ауылшаруашылығының саясаты

5. Адамдармен капиталдардың еркін көшіруіне шектеулерсіз еркіндік береді

6. Бәсекелестіктің бірдей тәртібі

7. Бірдей транспорттық саясат

8. Келісілген салық саясаты

9. Валюталық айырбастаудың тұрақты бағамдары

10. Бірдей аймақтық саясат

11. Әлеуметтік саясат

ЕРМ- ликанцизм.

1. Келісілген айырбас курстар

2. ЭКЮ. Евро

3. Валюталық қызмет етуден еуро қоры – 20% алтын валюта резервтерінен төлеу керек

4. СВОП – (әр 3 ай сайын) – ең қысқа мерзімді қаржыландыру механизмі.