4.2. Марфалагічны спосаб утварэння тэрмінаў

Марфалагічнае тэрмінаўтварэнне, як і словаўтварэнне наогул, -гэта працэс узнікнення новых слоў шляхам афіксацыі, аснова- і словаскладання, а таксама бязафіксным спосабам паводле існую-чых у мове мадэлей і заканамернасцей.

Асноўным аб'ектам аналізу ў словаўтварэнні з'яўляецца вы-творнае слова, якое, як правіла, павінна мець сваё ўтваральнае, да асновы якога далучаецца фармант. Так, для тэрміна перакананне ўтваральным з'яўляецца тэрмін-дзеяслоў пераканаць, да асновы якога з захаваннем фінальнага галоснага далучаецца суфікс -нн-.

Вытворны і ўтваральны тэрміны звязаны паміж сабой адносі-намі вытворнасці, г.зн. вытворны тэрмін з'яўляецца другасным, за-лежным ад утваральнага, на базе якога ён узнік. Утваральны тэрмін звычайна выступае як больш просты ў адносінах да вытворнага, параўн.: аналіз - аналізатар, геній - геніяльнасць, узбуджэнне -узбудзіць і да т.п.

Такім чынам, кожны вытворны тэрмін з боку словаўтваральнай струк-туры складаецца з утваральнай (матывацыйнай) асновы і фарманта.

Пры вывучэнні таго, як утвараюцца тэрміны-словы, неабход-на мець на ўвазе, што адным і тым жа спосабам пры дапамозе роз-ных словаўтваральных сродкаў могуць утварацца тэрміны самай разнастайнай семантыкі. Таму ў вытворных тэрмінах можна ўста-навіць нейкія агульныя словаўтваральныя прыметы, на падставе якіх яны аб'ядноўваюцца ў своеасаблівыя групы - так званыя словаўт-варальныя тыпы. Пад словаўтваральным тыпам неабходна разу-мець схему пабудовы слоў пэўнай часціны мовы, якія супадаюць у словаўтваральных адносінах: маюць у якасці ўтваральных словы той самай часціны мовы і агульны для іх фармант, тоесны па семан-тыцы і форме. Напрыклад: адаптаванасць — адаптаван(ы) + -асць, амбівалентнасць — амбівалентн(ы) + -асць, бісэксуаль-насць — бісэксуальн(ы) + -асць, выхаванасць — выхава-н(ы) + -асць, падрыхтаванасць — падрыхтаван(ы) + -асць і да т. п.

Кожны фармант з'яўляецца носьбітам словаўтваральнага зна-чэння. Словаўтваральнае значэнне - гэта тое агульнае значэнне, якое аб'ядноўвае вытворныя словы ў адзін словаўтваральны тып і адрознівае іх ад сваіх утваральных.

Разнастайнасць структуры вытворных аднаго і таго ж слова-ўтваральнага тыпу абумоўлівае вылучэнне ў ім адзінак ніжэйшага парадку, у межах якіх аб'ядноўваюцца гэтыя вытворныя па некато­рых прыватных асаблівасцях іх утварэння. Такой словаўтвараль-най адзінкай з'яўляецца словаўтваральная мадэль - марфаналагіч-ная разнавіднасць унутры аднаго і таго ж словаўтваральнага тыпу.

Суфіксальны спосаб - гэта ўтварэнне тэрмінаў шляхам да-лучэння да ўтваральнай асновы суфікса: апытванне — апыт-ваць + нн(е), калектывізм — калектыў + -ізм, разумовы — ро-зум + -ов-(ы), схільнасць — схіл + -насць і да т.п.

Бязафіксны спосаб - разнавіднасць суфіксальнага спосабу пры дапамозе якога ўтвараюцца тэрміны-назоўнікі ад тэрмінаў-дзеясловаў і тэрмінаў-прыметнікаў: адбор — адбіраць, дотык — да-тыкацца, перанос — пераносіць і інш.

Прыставачны спосаб - утварэнне тэрмінаў далучэннем пры-стаўкі да ўтваральнага слова: дэзадаптацыя — дэз- + адаптацыя, дэкампенсацыя — дэ- + кампенсацыя, неадэкватнасць — не- + адэк-ватнасць, падгрупа — пад- + група, суадносіны — су- + адносі-ны і г.д.

Прыставачна-суфіксальны спосаб - утварэнне тэрмінаў ад-начасовым далучэннем прыстаўкі і суфікса да ўтваральнай асновы:

міжасабовы — між- + асоб-амі + -ов- (ы), процілеглая — проці-+ ляж-аць + -л- (ая).

Постфіксальны спосаб - гэта ўтварэнне тэрмінаў далучэн-нем постфікса да ўтваральнага слова: раскрывацца — раскрываць + -ца, трансфармавацца — трансфармаваць + -ца і г.д.

Складанне - спосаб утварэння тэрмінаў шляхам аб'яднання дзвюх і больш асноў або цэлых слоў: карэкцыйна-падрыхтоўчы, міміка-жэставы, нейроны-дэтэктары, оптыка-кінетычны, супер-Эга, эмацыянальна-валявы, фанетыка-фанематычны, я-паведам-ленне і г.д.

Суфіксальна-складаны - складанне ў спалучэнні з суфіксаль-ным спосабам: доўгачасовы — доўгі час + -ов- (ы), самавыха-ванне — сам выхаваць + -нн- (е), самавалоданне — сам вало-даць + -нн- (е) і інш.

Зрашчэнне - спосаб утварэння, пры якім два словы, звязаныя падпарадкавальнай сувяззю, аб'ядноўваюцца ў адно. У будове скла-данага слова гэта сувязь захоўваецца; залежнае слова з'яўляецца першай часткай: высокаадукаваны, малазразумелы, слабарозум, слепаглуханемата, супрацьпастаўляць і інш.

Абрэвіяцыя - спосаб утварэння складана-скарочаных слоў, або абрэвіятур, шляхам аб'яднання ўсечаных частак або частак і цэлага слова: ДЦП, ЗПР, МД, СМД, ТСН, ЦНС, райана, педсавет і г.д.

У беларускім тэрмінаўтварэнні, як сцвярджае Л.А.Антанюк, наглядаецца актыўнасць пераважнай большасці ўласцівых агуль­наўжывальнай мове афіксальных словаўтваральных мадэлей, але прадуктыўнасць гэтых мадэлей мае істотныя адрозненні ў тэрмі-наўтварэнні і словаўтварэнні¹⁷.