4.1. Лексіка-семантычны спосаб утварэння тэрмінаў

Уласны лексічны фонд беларускай нацыянальнай мовы ва ўсе часы з'яўляецца асноўнай крыніцай стварэння тэрмінаў. Пры гэ-тым вельмі важнае значэнне набывае лексіка-семантычная дэрыва-цыя, сутнасць якой заключаецца ў пераасэнсаванні ўжо існуючых лексічных адзінак для абазначэння навуковых паняццяў шляхам надання гэтым адзінкам у новай функцыянальнай сферы асабліва-га тэрміналагічнага значэння. «Паміж слоўнікам навукі і слоўнікам быту цесная сувязь. Усякая навука пачынае з вынікаў, здабытых мысленнем і мовай народа, і ў далейшым сваім развіцці не адрыва-ецца ад народнай мовы. Нават так званыя дакладныя навукі да гэ-тай пары ўтрымліваюць у сваіх слоўніках тэрміны, узятыя з агуль-наўжывальнай мовы» ¹³.

Пры дапамозе лексіка-семантычнага спосабу ўтвараюцца тэр-міны пастаянна, хоць і менш інтэнсіўна з прычыны меншай здоль-насці адпавядаць патрабаванням словаўтваральнай сістэмнасці тэр-міналогіі. Па суадносінах прымет спецыяльнага паняцця і агульна-вядомага прадмета, з'явы, прыметы вылучаюць наступныя віды лексіка-семантычнага спосабу ўтварэння тэрмінаў.

¹³ Внноградов, В.В. Основные тнпы лекснческнх значеннй слов / В.В.Внног-радов // Вопросы языкознання. - 1953. - № 5. - С. 6.

Спецыялізацыя значэння - гэта адзін з відаў лексіка-семан-тычнай дэрывацыі, дзякуючы якому многія агульнаўжывальныя словы сталі тэрмінамі. Спецыялізацыя значэння адбываецца ў тых выпадках, калі ўжо гатовая намінацыйная адзінка тыпу каханне, пачуцці, упартасць і іншыя, будучы выкарыстанай у сферы спе-цыяльнай камунікацыі, набывае спецыяльнае тэрміналагічнае зна­чэнне, хоць і суадносіцца з тым самым азначаемым, з якім яна су-адносіцца і ў шырокай агульналітаратурнай сферы. Відавочна, што ў падобных словах азначальнае і азначаемае ў агульналітаратурнай і навуковай сферы супадаюць. Значыць, «яны называюць такія па-няцці, што адначасова (пры розным падыходзе да іх) могуць быць і бытавымі, і навуковымі, г.зн. выступаць носьбітамі двух тыпаў інфармацыі - агульнаўжывальнага і тэрміналагічнага значэнняў»¹⁴.

Напрыкалад агульнаўжывальныя словы каханне, пачуцці, упартасць будуць мець наступныя лексічныя значэнні: каханне -'вялікае сардэчнае пачуццё да пэўнай асобы другога полу'; пачуцці -рздольнасці ўсведамляць, перажываць, разумець што-небудзь на аснове адчуванняў, уражанняўр; упартасць - рнезгаворлівасць, імкненне рабіць што-небудзь толькі па-свойму, наперакор каму-небудзьр. Кожнае з прыведзеных значэнняў уяўляе сабой тыпізава-нае ўяўленне людзей пра акаляючую рэчаіснасць, вынік натураль-най жыццёвай логікі пазнання свету і выконвае перш за ўсё функ-цыю называння адпаведных прадметаў і з'яў і ў плане зместу гэтыя словы вызначаюцца прадметнай суаднесенасцю.

Уведзеныя ў сферу спецыяльнай камунікацыі, словы каханне, пачуцці, упартасць суадносяцца з тымі самымі прадметамі і з'я-вамі, але апошнія асэнсоўваюцца ўжо на вышэйшай ступені паз-нання ў межах паняццяў адпаведнай тэрмінасістэмы. Агульнаўжы-вальнае слова ў плане зместу напаўняецца элементамі адпаведнай тэорыі, становіцца тэрмінам, значэнне якога без гэтай тэорыі не можа быць дакладна акрэслена, а значыць - асэнсавана і ўспрыня-та. Так, у тэрмінасістэмах псіхалогіі і педагогікі за названымі вы-шэй словамі замацаваны наступныя дэфініцыі: каханне - рінтым-нае глыбокае пачуццё, якое ўключае псіхалагічны і фізічны (сэксу-альны) аспекты'(ПС, с.76); пачуцці - 'устойлівыя эмацыянальныя адносіны чалавека да з'яўрэчаіснасці, якія адлюстроўваюць сувязь апошніх з яго запатрабаваннямі і матывамі' (ПС, с.164); упартасць -'адмоўная асаблівасць паводзін чалавека (якая пераходзіць урысы характару), якая выяўляецца ў імкненні рабіць толькі па-свойму, насуперак доказам, просьбам, указанням іншыхлюдзей'(ПС, с.154).

¹⁴ Мацюк, Г.П. Про термінологізацію однннць загальновжнваноі лекснкн / Г.П.Мацюк // Мовазнавство. - 1984. - № 5. - С. 69.

Параўнанне агульнаўжывальных і тэрміналагічных значэнняў лексічных адзінак паказвае, што першыя значэнні (агульныя, не зусім канкрэтныя, прыблізныя) заснаваны на аснове здаровага жыц-цёвага сэнсу, таго, што мы ведаем пра прадмет ці з'яву, зыходзячы з іх знешніх прымет і ўласцівасцей; другія (дакладныя, лагічна ак­рэсленыя як вышэйшая аб'ектыўнасць думкі) - на аснове навуко-вага пазнання і асэнсавання ўнутраных заканамернасцей тых са-мых прадметаў і з'яў пад уздзеяннем адпаведнай навуковай тэорыі.

Звужэнне значэння - гэта такі від лексіка-семантычнай дэ-рывацыі, дзякуючы якому агульнаўжывальнае слова, стаўшы тэрм-інам, звузіла сваё значэнне. Напрыклад, тэрмін адчуванне мае зна-чэнне 'псіхічны працэс успрымання з'яў аб'ектыўнага свету пры іх уздзеянні на органы пачуццяў' , а агульнаўжывальнае слова адчу-ванне мае два значэнні:1) 'працэс успрымання з'яў аб'ектыўнага свету пры іх уздзеянні на органы пачуццяў' (адчуванне дотыку); 2) 'стан духоўных і фізічных сіл чалавека' (кепскае адчуванне). Як паказвае прыклад, тэрмін адчуванне ў тэрміналогіі псіхалогіі звузіў сваю семантыку і ўжываецца толькі ў першым значэнні.

Метафарычны перанос. У класічным варыянце сутнасць метафары заключаецца ў «прысваенні прадметам імені, якое нале-жыць чаму-небудзь іншаму. Перанос назвы (імені) звычайна адбы-ваецца на аснове падабенства або па знешніх прыметах і ўласцівас-цях, або па функцыях»¹⁵.

Узбагачэнне ведаў пра свет зручна і натуральна фіксаваць з да-памогай ужо вядомых вобразаў, замацаваных у лексічных значэннях. Чым больш у існуючым значэнні слова ўтрымліваецца інфармацыі, якая супадае з уласцівасцямі пазнаваемага аб'екта, тым вышэй вера-годнасць выбару гэтага слова для абазначэння аб'екта, які называец-ца. На аснове агульнай, інтэгральнай прыметы адбываецца метафа-рычны перанос назвы з агульнаўжывальнага на навуковае паняцце.

Прыметы, на падставе якіх адбываецца метафарызацыя, могуць быць самымі разнастайнымі і паказваць як на знешняе, так і на ўнут-ранае падабенства прадметаў і паняццяў. Нярэдка пры метафарыч-ным тэрмінаўтварэнні дадатковай з'яўляецца асацыятыўная прыме-та. Таму ў аснове тэрмінаў метафарычнага ўтварэння іншы раз по-бач з аб'ектыўнай прыметай (знешні выгляд, функцыя, форма, колер і г.д.) прысутнічае і суб'ектыўная прымета (асацыятыўная), без якой агульнаўжывальныя і навуковыя паняцці цяжка супаставіць.

¹⁵ Петров, А.А. Семантнка научных термннов / А.А.Петров. - Новоснбнрск, 1982. - С.74.

¹⁶ Тэрмінаў, што ўзніклі ў выніку метафарызацыі агульнаўжывальных слоў, у межах тэрмінасістэм педагогікі, дэфекталогіі і псіхалогіі намі не было выяўлена, таму прыклады прыводзяцца з батанічнай тэрміналогіі, дзе дадзены від лексіка- семантычнага спосабу ўтварэння найбольш яскрава прадстаўлены.

Сярод тэрмінаў, што ўзніклі ў выніку метафарызацыі агульна-ўжывальных слоў, вылучаецца некалькі груп у залежнасці ад таго, на аснове якой інтэгральнай прыметы адбыўся метафарычны перанос¹⁶:

> на аснове падабенства формы (перанос адбываецца на асно-ве падабенства знешняга выгляду спецыяльнага і агульнага паняц-цяў): мяцёлка, падушачка, парасонік, парус, шапачка;

^ на аснове падабенства выконваемай функцыі (значэнні слоў ва ўсіх выпадках іх ужывання адлюстроўваюць функцыянальную ролю адпаведных прадметаў ці паняццяў): аснова, абгортка, шво;

> на аснове асацыятыўнага падабенства прадметаў ці з'яў (ме-тафарызаваныя словы цесна звязаны асацыятыўнымі сувязямі са словамі-дамінантамі, пры метафарычным пераносе па асацыяцыі асноўную ролю адыгрываюць эмоцыі чалавека, таму што прыме-ты, якія б рэальна існавалі, аб'ектыўна ўспрымаліся, могуць адсут-нічаць): бар'ер, пласцінка, тканка;

^ на аснове некалькіх прымет (група тэрмінаў, у якіх цяжка вызначыць адну прымету, на аснове якой адбыўся метафарычны перанос): панцыр, створка.

Метанімічны перанос заснаваны на пераносе назвы аднаго прадмета ці з'явы на іншы прадмет ці з'яву на аснове пэўнай знеш-няй ці ўнутранай сувязі паміж імі. У выніку метанімізацыі адбы-ваецца ўзбагачэнне семантычнай структуры слова новым значэн-нем. Метанімізацыя спрыяе развіццю мнагазначнасці, ці полісеміі. Напрыклад: ананас - 'паўднёвая травяністая расліна з прадаў-гаватым духмяным і сакавітым плодам' і ананас - 'плод гэтай расліны' (ТСБЛМ-96, с.57); кукуруза - '' аднагадовая травяністая расліна сям. злакавых з высокім і тоўстым сцяблом і ядомымі буйнымі жоўтымі зярнятамі, сабранымі ў пачаткі' і 'зерне гэ-тайрасліны'(ТСБМ, ІІІ, с.751); лімон - 'паўднёвае вечназялёнае цытрусавае дрэва сям. рутавых' і 'авальны плод гэтага дрэва' (ТСБМ, ІІІ, с.45) і да т.п.

Неабходна адзначыць, што гэты від лексіка-семантычнага спо-сабу ўтварэння не праяўляецца ў межах тэрмінасістэм псіхалогіі, педагогікі, дэфекталогіі, лагапедыі, алігафрэнапедагогікі.

Сутнасць семантычнага калькавання заключаецца ў тым, што тэрміналагізацыя агульнаўжывальных слоў беларускай мовы адбываецца паводле іншамоўнага ўзору.

Так, у межах тэрмінасістэм на пачатковым этапе іх развіцця вылучаліся тэрміны, утвораныя шляхам семантычнага калькаван-ня, як асяродак (бел.) - центр (руск.); сон - сновыденые; прытом-ны - сознательный і да т.п.

Гэты шлях тэрміналагізацыі агульнаўжывальных слоў быў прадуктыўным у 20-30-х гадах. Не ўсе семантычныя калькі аказалі-ся ўдалымі і замацаваліся ў складзе адпаведных тэрмінасістэм.