§12. Түгендеу айырмашылығының реттелуі мен түгендеудің қорытындысын рәсімдеу.

134. Түгендеу кезіндегі анықталған нақты бар мүлік пен бухгалтерлік есептің айырмашылығы: артықшылық - кіріск болып танылады; кемшілік – шығыс болып танылады.

Табиғи жоғалтулардың нормалары тек кемшілік анықталғанда ғана қолданылады. Табиғи жоғалтулардың шектеулі нормалардың сомалары кемшілік немесе іріктелу (ауыстырылуы) мойындалғаннан кейін анықталады. Осы әрекеттерден кейін жетіспеушілік сомасы әлі қалса ауыстырылым мойындалған актив түрлер бойныша ғана табиғи шектеулі нормалар қолдланылады.

Табиғи жоғалтулардың нормалары қолданғаннан кейін жетіспеушілік пен қорлардың бүлінуіне кінәлі болып жауапты тұлға танылады, жетіспеушілікті кінәлі тұлға өтейді.

135. Іріктелу нәтижесіндегі айырмашылық пен жетіспеушіліктер бір жауапты тұлғада бір тексеріс кезеңге ғана жасалу мүмкін.

Жасалған іріктеліге (ауыстырылуы) материалды жауапты адамдар коммосияға толық түсініктеме береді.

136. Түгендеу кезіндегі анықталған артықшылық пен жетіспеушіліктердің себебін комиссия айқындайды. Қабылданған қорытынды бойынша ұсыныс пен шешімді комиссия жеке кәсіпкер немесе ұйым басқарушысымен бекітуінің протоколмен рәсімдейді.

Түгендеудің қорытындысы түгендеу біткен айдың бухгалтерлік есебінде және қаржылық есепте, ал жылдың түгендеуі – жылдың қаржылық есебінде көрсетілуі керек.

8. Бухгалтерлік есептің құжатарының сақталуы.

137. Қазақстан Республикасының заңнамасымен кезең ағымында жеке кәсіпкер немесе ұйым бастапқы құжаттарды, бухгалтерлік есеп регистрлерін, қаржылық есептілікті, есеп саясатты, электронды өңдеу бағдарламаларды қағаздағы немесе электронды түрде сақтайды.

138. Жеке кәсіпкер немесе ұйым оперативтік (материалдармен қолдану қажетіне қарай), уақытты (ұзақ мерзімді) және түрақты құжаттарды сақтауды қамтамасыздандырады.

139. Құжатардың оперативтік сақтауына жеке кәсіпкерлер немесе ұйым басшылары өздері шара қолданады., жеке есепте және сақтауға жататын құжаттардың болуына және толықтылығына жазып беретін адамды (немесе адамдарды - әр қызметке байланысты) міндетті түрде тағайындалуы керек.

140. Құжаттарды мұрағатқа берер алдыңда оларды тиісті түрде дайындау қажет: бастапқы құжаттарды біртектес іспен қалыптастырады.

Істің номенклатурасы ұйымның жүйеленген іс жүргізу тізімімен тақырыпталынады тұратын, сақталу мерзімі көрсетіледі, Қазақстан Республикасының мұрағаттық заңнамасына сай рәсімделінеді.

Істің қалыптасуы – ол, іс номенклатурасына сай орындалған құжаттық рәсімделу істерге топтастырылуы. Істің қалыптасуында келесі шарттар орындалады: түрақты және уақытша сақталатын құжаттар іске жеке топтастырылады; шынайы (бірінші даналары) мен көшірмелерден айырып, ал жылдық жоспарлар мен есептіліктерді - тоқсандық және айлықтап айырып алады да іске әр құжаттан бір дана ғана еңгізеді.

Әр іске бір мерзімнің ғана құжаттары қалыптастырылады - аударылатын істен басқа (күнтізбелік жылдың ішінде жабылмайтын жеке іс), бір кезеңдегі құжаттар топтастырылады – айлық, тоқсандық, күнтізбелік жыл. Егер істе бірнеше айдың құжаттары болса, айлары жекелеп көрсетіледі, беттермен айырылады.

Құжаттардың қосымшалары бекітілген және құрастырылған мерзімдері қарамай, олар жататын құжаттарға қосылады.

141. Жеке кәсіпкерлер немесе ұйымдардың ұзақ мерзімге сақталу құжаттары өз беттерімен қамтамасыз етіледі.

142. Күнтізбелік жылдың соңында іс қағаздар жүргізуы аяқталған істер бойынша түрақты сақтауға дайындалып міндетті түрде Қазхақстан Республикасының мұрағаттық заңнамасына сай рәсімделуі керек.

143. Түрақты сақтауға істерді дайындап тапсыру барысында жауапты тұлғамен іс номенклатурасына сай құжаттардың рәсімделу тексеріліп, тізімге еңгізілген істердің санының сайлығы, істердің саны, құжаттардың сақталуы және есебі ұйымдастырылады.

144. Қайта ұймдастырылатын ұйымдар сақтауға арналған іс пен құжаттардың белгілі ретпен қабылдау –тапсыруын қамтамасыздандырады.

Қабылдап-тапсыру туралы мағлұмат ұйымның қайта ұйымдастырылуы аяқталғанындағы материалдарда көрсетіледі.

145. Бастапқы құжаттар тек тексеру мекемелерімен, прокуратура, сот, салық мекемелерімен және қаржылық полициямен Қазақстан Республикасының заңнамасына сай (алынады )жойылады.

146. Құжаттардың жоғалған кезінде (ұрлық, бүліну, жойылу) немесе жойылғанда (өрт, су тасқыны және т.б.) жеке кәсіпкермен және ұйым басшысымен жоғалу мен жойылу себебін және кінәліні табу үшін комиссия тағайындалады. Комиссияның жұмыс қорытындысы бойынша жеке кәсіпкермен немесе ұйым басшысымен бекітуімен акт рәсімделінеді.

Актіде толығымен: оқиғаның орны мен уақыты, сыртқы ақаулардың сипаты, жоғалған (бүлінген) құжат реттеледі, құжаттың сақтылығына жауапты адамдар көрсетіледі. Осы адамдардан комиссия жазба түрде болған оқиғаға түсініктеме алады. Акт көшірмесі жоғары тұрған ұйымдарға немесе құрылтайшыларға жіберіледі.

147. Құжаттардың сақталуына, рәсімделуде белгілі тәртіптердің сақтауы және жауапкершіліктің дұрыс ұйымдастырылуы Қазақстан Республикасының заңнамасына сай жеке кәсіпкер немесе ұйым басшысына және бас бухгалтерге жүктеледі.

Бухгалтерлік есепті жүргізу барысында негізделген нормативті-құқықтық құжаттар 2008 жылдың 1 қантарынан бастап күшіне кіреді, ол:

1. 2007жылы 28.02. ҚР-сының «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілігі туралы» Заңы;

2. 2007ж. 23.05. ҚР ҚМ бекітілген бухгалтерлік есептің типтік шот жоспары;

3. 2007ж 22.06 ҚР ҚМ бектілген бухгалтерлік есепті жүргізу ережесі;

4. 2007ж.21.06. №216 ҚР ҚМ «Бастапқы құжаттардың формаларын бекіту» бұйырығы;

5.2007ж.21.06. №217 «№2 Ұлттық стандартты бекіту» бұйырығы (кіші бизнес субъектілерге және орташа кәсіпкерлерге, коммерциялық емес кәсіпорындарға, мемлекеттік ұйымдарға, (қазналық кәсіпорындарға) жедел басқару құқыққа негізделген;

6. 2007ж.21.06. №218 «№1 Ұлттық стандартты бекіту» бұйырығы арнай салықтық режим қолданушыларға ауылшаруашылық кәсіпорындарға және ауылшаруашылық өнімдер өндірушілерге;

7. Есептік регистрлар формалары.