1. Паходжанне беларускай мовы I асноуныя этапы яе развiцця.

Мэта лекцыі : паказаць працэс станаўлення беларускай мовы,

асаблівасці яе развіцця на розных гістарычных этапах.

Задачы лекцыі:

- ахарактарызаваць асноўныя перыяды фарміравання беларус-

кай мовы;

- прааналізаваць прычыны заняпаду беларускай мовы на пэў-

ных гістарычных этапах (у тым ліку і на сучасным);

- адзначыць ролю выдатных асветнікаў у працэсе адраджэн-

ня, унармавання і захавання беларускай мовы;

- садзейнічаць фарміраванню ў студэнтаў пачуцця каштоўнасці

роднай мовы.

Пытанні

1. Беларуская мова ў сям’і індаеўрапейскіх моў. Вытокі бела-

рускай мовы.

2. Роля беларускай мовы ў ВКЛ.

3. Прычыны заняпаду беларускай мовы ў Рэчы Паспалітай і

Расійскай імперыі.

4. Утварэнне новай беларускай літаратурнай мовы. Працэс бе-

ларусізацыі ў 20-я гады ХХ ст.

5. Русіфікатарскі характар нацыянальна-моўнай палітыкі дзяр-

жавы на працягу 30–80 гадоў ХХ ст.

6. Асаблівасці развіцця беларускай літаратурнай мовы ў 90-я

гады ХХ ст. Стан беларускай мовы на сучасным этапе.

Праблемныя пытанні

1. Чаму перыяд існавання ВКЛ даследчыкі называюць «зала-

тым векам» у гісторыі развіцця беларускай мовы?

2. Ці з’яўляецца сёння беларуская літаратурная мова сродкам

зносін нацыі? Якія фактары могуць паўплываць на адраджэнне бе-

ларускай мовы ў розных сферах жыцця?

Рэкамендаваная літаратура

1. Гіруцкая, л.А. Беларуская мова (прафесійная лексіка) /

Л.А. Гіруцкая. – Мінск, 2005.

2. Лепешаў, І.Я. Практыкум па лексікалогіі і фразеалогіі / І.Я. Ле-

пешаў, М.А. Якалцэвіч. – Гродна, 2001.

3. Ляшчынская, В.А. Студэнту аб мове: прафесійная лексіка /

В.А. Ляшчынская. – Мінск, 2003.

4. Плотнікаў, Б.А. Беларуская мова ў сістэме славянскіх моў /

Б.А. Плотнікаў. – Мінск, 1999.

5. Сямешка, л.І. Беларуская мова / л.І. Сямешка. – Мінск, 1999.

6. Шакун, Л.М. Карані роднай мовы / Л.М. Шакун. – Мінск, 2001.

Пры вывучэнні складанага пытання пра паходжанне беларус-

кай мовы (як і рускай, украінскай) трэба мець на ўвазе, што ўзнікнен-

не беларускай мовы нельга датаваць пэўным годам ці нават дзеся-

цігоддзем (Ф. Янкоўскі). Станаўленне беларускай мовы цесна звяза-

на з гістарычнымі і сацыяльна-палітычнымі фактарамі, якія абу-

моўліваюць яе росквіт або заняпад.

1. Беларуская мова ў сям’і індаеўрапейскіх моў. Вытокі

беларускай мовы

У свеце, паводле звестак вучоных, налічваецца ад 2,5 да 6000

жывых і мёртвых моў. На аснове падабенства роднасныя мовы

аб’ядноўваюцца ў моўныя сем’і (іх каля 20): індаеўрапейская,

цюркская, угра-фінская, кітайска-цібецкая, мангольская, семі-

та-хаміцкая і інш. У сваю чаргу, моўныя сем’і могуць распадацца

на моўныя групы і падгрупы. Аднак ёсць мовы (напр., японская,

якая абслугоўвае звыш 110 млн. чалавек, карэйская), якія існуюць

ізалявана, не ўваходзяць у склад сем’яў ці груп.

Беларуская мова належыць да індаеўрапейскай моўнай

сям’і, славянскай групы, усходнеславянскай падгрупы.

Індаеўрапейскія мовы – самая вялікая ў свеце моўная сям’я.

У наш час амаль кожны другі жыхар планеты гаворыць на мове

індаеўрапейскага паходжання. Сама назва паказвае на вельмі да-

лёкую, але ўсё ж роднасць моў народаў Еўропы і Азіі. Індаеўра-

пейская сям’я моў падзяляецца на 12 (у дапаможніках Л.І. Сямешкі,

Л.А. Гіруцкай і некаторых іншых аўтараў называецца лічба 16) груп:

індыйская, германская (англійская, нямецкая, галандская, швед-

ская, дацкая, нарвежская, ісландская і г.д.), раманская (іспанская,

італьянская, французская, румынская, малдаўская, партугальская,

мёртвая лацінская мова і г.д.), славянская, балтыйская (літоў-

ская, латышская і мёртвая пруская мова), кельцкая (ірландская,

шатландская і г.д.), іранская (персідская, афганская, таджыкская і

г.д.), грэчаская, армянская, албанская, хецкая, тахарская.

Славянская група распадаецца на тры падгрупы: усходнюю

(беларуская мова, руская, украінская), заходнюю (польская, чэш-

ская, славацкая, сербалужыцкая, мёртвая палабская), паўднё-

вую (балгарская, македонская, сербскахарвацкая, славенская,

мёртвая стараславянская). Увогуле, славянскія мовы – пятая па-

водле распаўсюджанасці група моў на Зямлі (пасля кітайскай, індый-

скай, германскай і раманскай) [5].

Славянскія мовы выдзеліліся з індаеўрапейскай мовы (мовы-

асновы, прамовы, мовы-маці) недзе на мяжы ІІІ і ІІ тысячагод-

дзяў да н.э. Ад тых старажытных часоў ва ўсіх індаеўрапейскіх

мовах застаўся вялікі пласт слоў. У беларускай мове індаеўра-

пейскімі паводле паходжання з’яўляюцца словы Бог, вера, дух,

дзіва, неба, маці, брат, снег, воўк, вуж, лён, лічэбнікі два, тры,

дзесяць, сто, займеннікі ты, вы, сам і інш.

ІІІ тысячагоддзе да н.э. – І тысячагоддзе н.э. – агульны пе-

рыяд у гісторыі славян – агульнаславянскі (скончыўся гэты перы-

яд прыкладна ў сярэдзіне І тысячагоддзя н.э.). І, адпаведна, мову

славян гэтага часу называюць агульнаславянскай, або прасла-

вянскай. Яна складалася з блізкароднасных племянных дыя-

лектаў. Даследчыкі вылучаюць тры асноўныя дыялекты, якія

ўмоўна называюць усходнім, заходнім, паўднёвым. Ёсць гіпотэ-

за і аб існаванні агульнай балта-славянскай мове-продку, што тлу-

мачыцца асабліва блізкімі адносінамі ў старажытнасці славян і бал-

таў (шматлікія прозвішчы, назвы населеных пунктаў, вадаёмаў на

Беларусі маюць балцкія карані: Нёман, Нача, Ашмяны, Смаргонь,

Кемелішкі, Гервяты, Геранёны і многія іншыя). Існуе версія і сла-

вяна-фінскага паходжання беларускай народнасці. Якое месца зай-

мала мова продкаў беларусаў у праславянскім свеце? На думку

рускага вучонага А. Шахматава, беларускага даследчыка П. Бу-

зука і некаторых іншых, хутчэй за ўсё прабеларусы займалі пра-

межкавае становішча паміж продкамі рускіх, украінцаў і заходнімі

славянамі. Пра гэта сведчаць агульныя для беларускай і заходнес-

лавянскіх моў працэсы (дзеканне, цеканне, страта мяккага [p]).

Паступова славяне пашыралі тэрыторыю свайго рассялення

(ад Віслы і Одэра да Дона і Волгі, ад Карпат да Балтыкі), і за час

вандровак па Еўропе сувязі паміж імі паслабляліся. Дарэчы, агуль-

ная колькасць славян у свеце каля 290 млн. чалавек (для параўнан-

ня: кітайцаў каля 1247 млн. на 1999 г.). Яны аб’яднаны паміж сабой

не толькі агульнасцю паходжання, многімі культурнымі традыцы-

ямі, але і незвычайнай блізкасцю моў (такая блізкасць праяўляец-

ца ў падабенстве каля дзвюх тысяч слоў, а таксама ў фанетыцы,

граматыцы). Параўн.: галава (бел.), голова (рус.), голова (укр.),

gіowa (пол.), hlava (чэшс.), глава (балг.) і пад.[2].

У VІ–VІІ ст. н.э. завяршылася рассяленне славян і ўтварыліся

тры групы славянскіх плямён (усходнія, заходнія і паўднёвыя славя-

не). Пазней на іх аснове пачнуць складвацца асобныя народнасці.

У ІХ ст. усходнія славяне ўтварылі феадальную дзяржаву Кіеў-

ская Русь, а ў канцы Х ст. на нашыя землі прыйшло хрысціян-

ства, разам з ім і пісьменнасць на стараславянскай (царкоўна-

славянскай) мове – першай літаратурна-пісьмовай мове ўсходніх

славян (успомнім асветнікаў Кірылу і Мяфодзія). На гэты час яшчэ

не было кнігадрукавання, таму ўсе пісьмовыя помнікі рукапісныя.

(Буйныя цэнтры старажытнай пісьменнасці на Беларусі: Полацк,

Тураў, Пінск, Смаленск, Слуцк, Мазыр). Царкоўнаславянскай мо-

вай карысталіся не толькі пры перапісванні свяшчэнных тэкстаў,

але і для стварэння арыгінальных твораў рэлігійнага зместу (ка-

занні, павучанні, словы, малітвы епіскапа Кірылы Тураўскага;

словы-прамовы царкоўнага дзеяча, філосафа палескага Златаву-

ста; пісьмовая спадчына пісьменнікаў-асветнікаў Клімента Сма-

ляціча і Аўраама Смаленскага). Асаблівай увагі заслугоўвае куль-

турна-асветніцкая дзейнасць Ефрасінні Полацкай (заснавала

жаночы і мужчынскі манастыры і царкву ў Полацку, скрыпторыі –

майстэрні, у якіх перапісваліся свяшчэнныя кнігі; па яе загаду май-

страм Лазарам Богшам у 1161 г. быў створаны надзвычайнай пры-

гажосці крыж, надпіс на якім зроблены таксама на царкоўнасла-

вянскай мове). Старажытныя беларускія пісьменнікі-асветнікі былі

людзьмі высокай культуры, якія ведалі не толькі Біблію, але і ан-

тычную літаратуру – Гамера, Платона, Арыстоцеля.

Дзяржаўнай жа мовай Кіеўскай Русі з’яўлялася старажыт-

наўсходнеславянская, ці старажытнаруская мова, утвораная

шляхам сінтэзу стараславянскай мовы і жывой гутарковай мовы

ўсходніх славян. Нагадаем, што тэрмін «старажытнаруская» звяз-

ваецца не з сучаснай рускай мовай (велікарускай), а адносіцца ў

роўнай ступені да ўсіх трох усходнеславянскіх моў. На старажыт-

наўсходнеславянскай мове напісаны такія творы, як «Слова пра

паход Ігаравы», «Аповесць мінулых гадоў», «Руская праў-

да», «Слова мітрапаліта Іларыёна», «Астрамірава Евангел-

ле», творы Уладзіміра Манамаха, а таксама шматлікія ганд-

лёвыя дагаворы, граматы, грашовыя разлікі, надпісы на прад-

метах матэрыяльнай культуры (пра гэта сведчаць археалагіч-

ныя раскопкі). Ужо ў гэты час у літаратурна-пісьмовай мове

ўсходніх славян вылучаецца як мінімум тры стылі: справавы,

царкоўна-кніжны і свецка-літаратурны (найбольшая колькасць

стараславянскіх элементаў назіраецца ў творах рэлігійнага змес-

ту, менш – у мастацкіх, яшчэ менш – у справавых тэкстах, апош-

нія з якіх адлюстроўваюць спецыфічныя рысы сучаснай беларус-

кай мовы). Дарэчы, аўтарства «Слова пра паход Ігаравы» (ХІІ

ст.), на думку рускага даследчыка Б.Зотава, хутчэй за ўсё нале-

жыць Кірыле Тураўскаму (вельмі блізкая да «Слова..» манера

выкладання думак, пачуццяў з дапамогай мовы, уласцівыя яму

выяўленчыя і вобразныя сродкі) [4].

Такім чынам, да ХІІІ ст. існавала адносна адзіная пісьмовая

мова ўсходніх славян, аднак гаварылі продкі рускіх, беларусаў і

ўкраінцаў па-рознаму. Кожная мова развівалася сваім шляхам!