2. Гіпотэзы паходжання мовы

Дзе і як узнікла мова? Калі гэта адбылося?

На зямным шары налічваецца вялікая колькасць жывых істот,

але сярод іх толькі чалавек валодае членападзельнай мовай, якая

з’яўляецца яго галоўнай прыкметай і вылучае з астатняга біялагіч-

нага свету. Гэты факт дае падставу меркаваць, што само паходжан-

не і станаўленне чалавека адбылося дзякуючы мове. Паколькі пера-

важную большасць часу існавання чалавека мова ўжывалася толькі

ў вуснай форме, а пісьменства, якое фіксуе і захоўвае вынікі моўнай

дзейнасці чалавека, існуе ўсяго каля 5000 гадоў, дакладных і строга

аргументаваных звестак пра тое, калі і як узнікла мова, якія этапы

развіцця прайшла, у вучоных няма. Таму праблема паходжання мовы

з’яўляецца цалкам гіпатэтычнай. Аналізуючы розныя падыходы ў

вырашэнні гэтай праблемы, можна выдзеліць два асноўныя накірункі:

а) мова створана чалавекам у працэсе яго эвалюцыйнага развіцця;

б) мова створана звышнатуральнай сілай. Існуе некалькі гіпотэз па-

ходжання мовы, найбольш пашыраныя з іх наступныя.

Самая старажытная філасофская канцэпцыя мовы – лагасіч-

ная (логасная). Яна пабудавана на міфолага-рэлігійных уяўленнях

пра мову як дар Бога і існуе ў некалькіх разнавіднасцях: ведычнай,

канфуцыянскай, біблейскай.

Паводле міфолага-рэлігійнай тэорыі, у аснове свету ляжыць ду-

хоўны пачатак. Дух уздзейнічае на матэрыю, якая знаходзіцца ў хаа-

тычным стане, уладкоўвае яе формы. Вянец тварэння духу – чала-

век. Для абазначэння духоўнага пачатку ўжываліся тэрміны «Бог»,

«Дао», «Логас». Так, згодна з хрысціянскай філасофіяй, «Слова» існа-

вала да з'яўлення чалавека і непасрэдна кіравала інертнай матэрыяй.

Яно стварыла свет з першаснага хаосу. Вось як гаворыць пра гэта ў

Бібліі евангеліст Іаан: «У пачатку было слова, і Слова было ў Бога, і

Слова было Бог. Яно было спачатку ў Бога. Усё праз яго пачало

быць, і без Яго нічога не пачало быць, што пачало быць».

Падобныя тлумачэнні, толькі ў іншых тэрмінах, ляжаць у ас-

нове індуізму і канфуцыянства. Побач з Божым паходжаннем мовы

хрысціянская філасофія тлумачыць слова і як чалавечую з'яву. Бог

стварае чалавека і адкрывае яму дар слова, г.зн. Божае слова, якое

стварыла чалавека, становіцца потым здабыткам чалавека.

Пытанне пра паходжанне мовы разглядалася і ў антычнай філа-

софіі. Яшчэ ў VII–VI ст. да н.э. старажытнагрэчаскія вучоныя імкну-

ліся знайсці сувязь паміж словамі, «імёнамі» і высветліць, які ха-

рактар паходжання мовы – прыродны ці ўмоўны. Пазней гэтыя праб-

лемы асэнсоўваліся ў філасофіі эпохі сярэдніх вякоў і Адраджэння.

З XVI ст. у Еўропе пашыраецца тэорыя паходжання мовы, у

аснове якой ляжыць рацыянальная філасофская канцэпцыя «гра-

мадскай дамоўленасці». Паводле яе, грамадская дамоўленасць

адрознівае чалавечае грамадства ад першабытнага статка, дзе

пануюць варожасць і барацьба кожнага. Прычыны пераходу да суп-

рацоўніцтва тлумачыліся па-рознаму: ідэалістычна – божым пахо-

джаннем чалавека і яго маралі; матэрыялістычна – агульнасцю інта-

рэсаў людзей. Паводле гэтай філасофіі, не Божае «Слова-Логас», а

сам чалавек-мысляр, яго розум з'яўляюцца крыніцай навуковых ад-

крыццяў, працы. Аднак гэта тэорыя не тлумачыла, адкуль узялася

мова, як чалавек авалодаў ёю.

Пазней на аснове філасофіі грамадскай дамоўленасці былі рас-

працаваны т.зв. этымалагічныя, ці натуралістычныя, гіпотэзы

паходжання мовы: гукапераймальная, выклічнікавая і інш. Так, па-

водле гукапераймальнай гіпотэзы, мова ўзнікла са здольнасці ча-

лавека пераймаць гукі навакольнага свету (птушак, звяроў). Згод-

на з выклічнікавай тэорыяй, штуршком для ўзнікнення мовы былі

натуральныя інстынктыўныя гукавыя комплексы накшталт ой-ой,

ха-ха як рэакцыя на пэўныя вонкавыя раздражняльнікі.

Відавочна, гэтыя гіпотэзы не даюць адказу на пытанне, як уз-

нікла мова.

Вялікая ўвага праблеме паходжання і развіцця мовы надава-

лася ў працах французскіх і нямецкіх філосафаў (Ж.Русо, І.Гердэра

і інш.). Але найбольш разгорнутае асвятленне атрымала гэтая праб-

лема на пачатку XIX ст. у даследаваннях нямецкага філосафа і

лінгвіста Вільгельма фон Гумбальта. На яго думку, «узнікненне мовы

абумоўлена ўнутранай праблемай чалавецтва». Мова, па Гумбаль-

ту, – гэта жывая дзейнасць чалавечага духу, адзіная энергія народа,

якая ідзе з глыбінь чалавечай існасці і напаўняе ўсё яго жыццё.

Мова не проста сродак зносін людзей, яна тая сіла, якая робіць ча-

лавека чалавекам. Канцэпцыя Гумбальта апіралася на ідэю ўзае-

мазвязанага развіцця мовы, мыслення і «духу народа». «Мова і ду-

хоўная сіла народа развіваюцца не асобна адна ад адной і не пасля-

доўна адна за другой, а складаюць выключна і непадзельна адно і

тое ж дзеянне інтэлектуальнай здольнасці».

У XIX ст. была распрацавана т.зв. матэрыялістычная тэо-

рыя паходжання мовы, ці «працоўная», або «сацыяльная». Па-

водле яе, мова ўзнікла як вынік сумеснай дзейнасці перашабытных

людзей (неабходнасць узаемаразумення стымулявала ўзнікненне

гукавых комплексаў). Першабытныя людзі як бы прымацоўвалі

гукавыя комплексы да прадметаў, дзеянняў. Паступова з развіццём

грамадства слова ўжывалася не толькі для абазначэння канкрэт-

нага, але і цэлага класа прадметаў. Абстрагуючыся ад прадмета,

мова ператваралася ў своеасаблівы знак. Такім чынам, вытокі мовы

ўзыходзяць да пачатку сумеснай працоўнай дзейнасці і іншых гра-

мадскіх стасункаў у працоўным калектыве [7].

Як бы ні вырашалася ў навуцы праблема паходжання мовы,

відавочным для ўсіх нас з’яўляецца тое, што жыццё мовы цесна

звязана з жыццём грамадства. Мова не толькі дапамагае людзям

зразумець адзін аднаго, але і захаваць здабыткі чалавечай гісто-

рыі, навукі і культуры.