Агульная характарыстыка назоўнiка як часцiны мовы

НАЗОЎНİК – гэта ч. м. з агульным значэннем прадметнасці, якое выражаецца ў словазменных катэгорыях ліку і склону і лексіка-граматычнай катэгорыі роду.

Назоўнік называе прадметы ў шырокім сэнсе гэтага слова. Гэта м. б. наступныя лексіка-семантычныя групы: назвы рэчаў (канк­рэтных прадметаў рэчаіснасці: кніга, сшытак, дом, сцяна, акно, наж­ніцы, абцугі, кажух); назвы асоб (дзіця, дзяўчына, юнак, жанчына, чалавек); назвы жывых істот і арганізмаў (кошка, сабака, варона, дзяцел, шчупак, змяя; бактэрыя, вірус, мікроб); назвы рэчываў (крухмал, цукар, крупы, мука, пясок, снег); назвы фактаў, падзей, з’яў, абстрактных паняццяў (пажар, спектакль, гутарка, канікулы, вецер, дождж, смутак, страх). Гэта таксама м. б. назвы прымет, якасцей, уласцівасцей, дзеянняў, станаў, якія ўяўляюцца апрад­мечана, абстрагавана ад іх носьбітаў (дабрата, прыгажосць, сінь, чырвань, смеласць, сумленнасць, бег, хадзьба, чытанне, росквіт, сон, барацьба). Тут граматычнае значэнне прадметнасці не падтрымлі­ваецца лексічным значэннем, аднак гэтае значэнне прадметнасці тут ёсць, яно абавязкова ўласціва ўсім назоўнікам – і тым, што назы­ваюць прадметы ў вузкім значэнні слова ’прадмет’, і тым, што называюць абстрактныя паняцці.

У сказе назоўнікі часцей за ўсё выступаюць у ролі * дзейніка або дапаўнення. Назоўнікі-дзейнікі маюць ф. Н склону; назоўнікі-дапаўненні ўжываюцца ў розных ускосных склонах: Не патрэбны мой бунтарскі розум жыхарам вялебнага двара (М. Пракаповіч). Аднак назоўнікі могуць выконваць і іншыя сінтаксічныя функцыі:

* Выказніка (іменнай часткі састаўнога іменнага выказ­ніка): Завошта хлопчыкі празваны пацанамі, а мальцамі – хлапцы-здаравякі? (Я. Непачаловіч) Хоць бяда – сказаць у поўны голас, ды бяда – паслужліва маўчаць (М. Пракаповіч).

З АПОМНİЦЬ! Каб правільна вызначыць, які з 2-х назоўнікаў у Н. склоне з’яўляецца дзейнікам, а які – выказнікам, трэба замест нулявой звязкі падставіць звязку з’яўляецца, якая патра­буе Т. склону. Тое слова, якое пры гэтым стане ў Т. склон, з’яўляецца выказнікам, а тое, што застанецца ў Н. склоне – гэта дзейнік. Напр. А праца – жыцця найгалоўная вось (Панч.). Правяраем: А праца з’яўляецца жыцця найгалоўнай воссю.

Прыём спрацоўвае і тады, калі абодва галоўныя члены (або адзін з іх) выражаны інфінітывамі, пры гэтым інфінітывы трэба замяніць на назоўнікі, напр.: Чытаць – гэта і праца, і свята (Б.). Правяраем: Чытанне з’яўляецца і працай, і святам.

* Недапасаванага азначэння: Звінелі песні жаўранкаў. Каб не адляцела, як салоўка, не аглухла ў гуле бальшакоў… Мова продкаў нашых і нашчадкаў – шэпт дубровы і пчаліны звон,– нам цябе ласкава і ашчадна спазнаваць ажно да скону дзён (Г. Бур.). Люблю ліпнёвы грыбасей, і ціш палёў, і водар мяты за тое, што няма радней тае мясціны, дзе ўзышла ты (Янішч.).

ЗАПОМНİЦЬ! Састаў дзейніка – азначэнне, а састаў вы­казніка – дапаўненне і акалічнасць!!! Таму нельга ад назоўніка ставіць пытанне дапаўнення ці акалічнасці: дзяўчына з Віцебска (якая?, а не адкуль?), але: прыехаў з Віцебска (адкуль?); гэтаксама: кошык з лазы (які?, а не з чаго?; = ’лазовы’), але: зрабіў з лазы (з чаго?), выйшаў з лазы (адкуль?).

Дарэчы, у словазлучэнні выйшаў з лазы нельга спалучэнне з лазы разглядаць як дапаўненне, бо дзеяслоў выйшаў – непераходны, пры ім можа быць толькі акалічнасць, а не дапаўненне.

* Акалічнасцю: Поле ціхае маўчыць сіратой забытай (К-с). Прайдзіся вуліцаю ціхай, азонам веснавым падыхай (Вярц.).

* Прыдаткам: А гэты Юзік-шаляніца, малы яшчэ, зусім дурніца, так пад нагамі і таўчэцца (К-с). Рака Ясельда, прыток Прыпяці, будзе злучана з ракою Шчараю, прытокам Нёмана (В.Вольскі)

* Звароткам: Зноў, родны інтэрнат, да позняй ночы стру­меніцца святло з тваіх акон (Р. Барадулін). Нізкі паклон табе, Заходняя Дзвіна, мая радасць, калыска майго маленства, невы­чэрпная радасць маіх сталых гадоў (Хадк.).

Асноўная сінтаксічная адзнака назоўніка – здольнасць мець пры сабе дапасаванае азначэнне (прыметнік, дз-к, парадкавы лічэбнік, абагульнена-якасны займеннік): жытнёвае поле, зорная ноч, скошаная трава, дагледжаныя палеткі, дванаццаты месяц, наш сябар, гэтая спадарыня.

У словазлучэннях назоўнікі м. б. як галоўным, так і залежным словам:

    

дом злева, імкненне працаваць, асенні лес; чытаць кнігу, мокры ад расы, збоку ад дарогі.

У сістэме часцін мовы назоўнікі разам з дзеясловамі займаюць галоўнае месца.

Назоўнікі – самы шматлікі клас слоў. Гэты клас вельмі актыўна п а п а ў н я е ц ц а наступнымі шляхамі:

1 у працэсе а ф і к с а л ь н а г а словаўтварэння: перабу­дова, пачакаль/ня, гасцёў/ня, суразмоўнік, выступоўца, аповяд, напой, нявыкрутка, БНФав/ец, дэмаросы і г. д.;

2 за кошт з а п а з ы ч а н н я ў: адаптар, акцыя, анлайн, аўтсайдар, бартар, блокбастар, брыфінг, ваўчар, вінчэстар, гангстар, дайджэст, дэфіцыт, дызайн, дыстрыб’ютар, дысплей, імідж, інвестыцыі, індэксацыя, інтэрнэт, інфляцыя, калькулятар, камерцыя, камп’ютар, камп’ютарызацыя, канвертар, кансенсус, квота, кліп, круіз, маркетынг, мас-медыя, мафія, менеджар, менеджмент, мюзікл, нонсэнс, папулізм, парламент, патэнт, плюралізм, прыватызацыя, прынтар, прэамбула, пэйджар, рэзюмэ, рэкет, спонсар, страйк, сэканд-хэнд, сэрвіс, тынэйджар, факс, фермер, фірма і тысячы іншых запазычанняў, цэлая лавіна іншамоўных слоў (у першую чаргу англіцызмаў) абрынулася на нашу мову ў апошнія 10-годдзі ў сувязі з імклівым развіццём тэхнікі, навукі, СМİ;

3 папаўняецца клас назоўнікаў і с к л а д а н ы м і словамі: анлайн-магазін, анлайн-рэжым, відэамагнітафон, прэс-бюро, відэакліп, квадрацыкл, кліпмейкер, ксеракопія, медыяплэер, міністр-прэзідэнт, марш-парад, радыёдыджэй, радыётэлефон, слайд-шоу, тэлефон-аўтаадказчык, тэлефакс, фаер-шоу, фэйс-кантроль, хіт-парад, шоу-бізнес, шафа-купэ, яхт-клуб;

4 папаўняецца і новымі словамі – а б р э в і я т у р а м і: жылплошча, выканкам, мясцкам, страйкам, Дэмрасія, İнтэрпал, Еўрасаюз, турбізнес, біяэнергетыка, СБМ, ТСБМ, СНД, СНİД, СКВ, МП ², СП ², ТБМ, БНФ, ФПБ, БЗВ, ВПК, НЛА, ПВТ, АМАП і многія іншыя;

5 за кошт с у б с т а н т ы в а ц ы і – пераходу іншых часцін мовы ў назоўнікі. Субстантываты называюць не якасць (уласцівасць), а асобу, прадмет, паняцце. Канчаткі ў іх – не сінтаксічныя сродкі дапасавання, а паказчыкі граматычных катэгорый роду, ліку назоў­ніка. Субстантываванымі могуць быць:

1) прыметнікі і дзеепрыметнікі: стары не ўсміхнуўся; падрас­талі яравыя; прыехалі пажарныя; малая падышла да маці; успомнілася былое, перажытае.

Субстантываваныя прыметнікі, дзеепрыметнікі

а) муж. роду часцей абазначаюць асобу: дарослыя, хворы, ваенны, патрульны, дзяжурны, арыштаваны, асуджаны, упаўна­важаны, днявальны; жывёл: гняды, шэры, касы, касалапы;

б) жан. роду абазначаюць назвы памяшканняў: настаўніцкая, прахадная, ванная, бульбяная, чайная, пяльменная, блінная, сталовая, закусачная;

в) ніякага роду абазначаюць абстрактныя паняцці, абагуль­неныя назвы, з’явы: сказанае, пачутае, пройдзенае, роднае, блізкае, далёкае, невядомае, будучае, мінулае;

г) множналікавыя субстантываваныя прыметнікі абазначаюць назвы разнастайных плацяжоў, віды раслін: пасцельныя, кватэрныя, пад’ёмныя, камандзі­ровачныя, сутачныя, аўтарскія, квартальныя, адпускныя, прэміяльныя, паявыя, чаявыя, кампенсацыйныя, “капыт­ныя”, “грабавыя” (разм.); яравыя, хваёвыя, бабовыя, паслёнавыя;

д) часта субстантываты ўзнікаюць шляхам эліпсацыі словазлу­чэнняў: выставілі ў расклад лабараторныя, семінарскія, практыч­ныя (заняткі); здадзена кантрольная, курсавая, дыпломная (работа); выхадны (дзень) правялі ў лесе; на майскія (святы) едзем дамоў; уключылі ў зборную (каманду);

2) у ролі назоўнікаў ужываюцца і займеннікі-субстантываты: наш, кожны, свой: Нашы прыляцелі! Кожнаму сваё; Не бойцеся, гэта свае;

3) лічэбнікі-субстантываты: Чацвёра выйшлі на вуліцу; Адзін не слухае лекцыю, другі спазніўся, трэці зусім не з’явіўся на заняткі;

4) дзеясловы-субстантываты: Тваё ”пачакай” мне надакучыла; Твайго дзякуя на хлеб не намажаш;

5) прыслоўі-субстантываты: Раней шчыра верылі ў светлае Заўтра, а цяпер не верым і ў сёння; İ звонкае дзе, і густое чаго;

6) выклічнікі-субстантываты: Пачулася гучнае ”ўра” і ціхае ”ой”; Успамінаю тваё апошняе ”бывай!”.

(Артыкулы з газеты ”Звязда”: ”Рокер і брокер” – пра засілле англіцызмаў і ”Тры літары наперадзе” – пра змены ў слоўніку)