Разрады лiчэбнiкаў паводле значэння I граматычных прымет

İснуе некалькі класіфікацый ЛГР лічэбнікаў:

1. Т р а д ы ц ы й н а я к л а с і ф і к а ц ы я. Традыцыйна ўсе лічэбнікі паводле значэння і структурна-граматычных прымет падзяляюцца на 2 разрады: 1) колькасныя і 2) парадкавыя. Колькасныя, у сваю чаргу, падзяляюцца на а) уласнаколькасныя (якія абазначаюць цэлы лік), б) дробавыя і в) зборныя.

Гэтак разглядаюцца лічэбнікі ў школьных граматыках, у вучэб­ным дапаможніку ”СБЛМ. Марфа­логія” пад рэд. Ф. М. Янкоўскага.

2. У ”Б е л а р у с к а й г р а м а т ы ц ы”, ч. 1, 1985, с. 123 і ў ”Граматыцы бел. мовы”, т. 1, 1962, с. 260 іншая класіфікацыя. У іх усе лічэбнікі падзяляюцца на 3 разрады: 1) колькасныя, 2) зборныя і 3) парад­кавыя. Колькасныя, у сваю чаргу, падзяляюцца на а) пэўна-колькасныя, б) няпэўна-колькасныя і в) дробавыя.

У такой класіфікацыі размыты крытэрыі вылучэння лічэбнікаў як часціны мовы. Няпэўна-колькасныя словы (НКС) не ўваходзяць у лічбавы рад, не ўваходзяць у сістэму лічэння, не абазначаюць абстрактны лік. İ па граматычных уласцівасцях словы тыпу шмат, няшмат, (ня)многа, (не)багата; (не)калькі, столькі, гэтулькі; безліч, процьма, куча і іншыя вельмі разнародныя. Таму немэтазгодна браць за аснову класіфікацыю з БГр.-85 і Гр.БМ-62.

3. Крыху падобная на 2-ю і 3-я класіфікацыя, якую прапануе П. П. Ш у б а, аўтар вучэбнага дапаможніка ”СБМ. Марфаналогія. Марфалогія”. Ён таксама ўсе лічэбнікі падзяляе на 3 разрады: 1) колькасныя, 2) зборныя і 3) парадкавыя. Але колькасныя падзяляюцца не на 3 групы, а на 2: а) пэўна-колькасныя і б) няпэў­на-колькасныя. А куды ж П.П. Шуба аднёс дробавыя? А нікуды. Ён зусім не лічыць іх лічэбнікамі, адносіць іх да свабодных слова­злучэнняў: ”У лічбавым радзе знаходзяць месца і свабодна арга­нізаваныя сінтаксічныя спалучэнні, якія называюць дробны лік або цэлы лік разам з дробным: нуль цэлых і дзве сотыя. [Курсіў мой] Былі спробы [!!?] называць некаторыя з такіх спалучэнняў ”дро­бавымі лічэбнікамі”, аднак памылковасць такога тэрміна відавочная [!!?]: дзве сотыя ці пяць восьмых – гэта свабодныя словазлучэнні, арганізаваныя падпарадкавальнай сувяззю дапасавання ці кіравання, з галоўным кампанентам – колькасным лічэбнікам – і залежным кампа­нентам – субстантываваным парадкавым лічэбнікам. Такія слова­злучэнні прынцыпова адрозніваюцца ад спалучэнняў тыпу 27, 145 і пад., якія ўтвараюць адну лексему. [Курсіў мой] Часткі такой лексемы не звязаны падпарадкавальнай сувяззю” (Шуба П.П. Суч. бел. мова. Марфаналогія. Марфалогія.– Мн., 1987, с. 117 - 118). На нашу думку, у аўтара цытаты занадта безапеляцыйныя і нелагічныя выказванні. Так, 145 і 0,02 адрозніваюцца, канешне, відам сувязі слоў. Але ж паняцце-то там і там адно (адна лексема – 145 – і адна лексема – 0,02; і тая, і другая лексемы абазначаюць адзін лічэбнік, а не тры). Значыць, адну лексему ўтвараюць і дробавыя лічэбнікі, а не толькі састаўныя колькасныя. Тут аўтар цытаты сам сабе пярэчыць. Дарэчы, відам сувязі адрозніваюцца таксама і лічэбнікі састаўныя колькасныя тыпу 145 і парадкавыя тыпу 145-ы. Зноў жа: традыцыйную класі­фікацыю П.П. Шуба называе ”былі спробы называць” іх ”дроба­вымі лічэбнікамі”. Выходзіць, што гэта не найбольш лагічная, пашыраная і прызнаная многімі вучонымі класіфікацыя, а толькі нейкія ”спробы” (патугі). Аўтару цытаты яўна нестае культуры вядзення навуковага дыялогу са сваімі апанентамі. Дарэчы, прапануемы П.П. Шубам тэрмін ”дробны лік” замест беларускага дробавы – гэта русізм! Па-беларуску ”дробны” – значыць невялічкі (па-руску ”мелкий”): дроб­ная бульба, а не лік!!!

4. İснуюць і іншыя класіфікацыі лічэбнікаў. У прыватнасці, у р у с к і м м о в а з н а ў с т в е пашыранай з’яўляецца думка, паводле якой усе лічэбнікі падзяляюцца не на 3, а на 2 разрады: 1) колькасныя і 2) зборныя. А парадкавыя зусім не адносяць да лічэбнікаў, лічаць іх адноснымі прыметнікамі (і ў гэтым ёсць свая логіка). У прыватнасці, у РГ-80 лічэбнікі падзяляюцца на 1) коль­касныя і 2) зборныя, а колькасныя, у сваю чаргу, падзяляюцца на а) пэўна-колькасныя і б) няпэўна-колькасныя.

Т. ч., мы будзем прытрымлівацца традыцыйнай класіфікацыі, паводле якой да лічэбнікаў не адносяцца словы з няпэўным абазначэннем колькасці. Гэтая група слоў з лікавым значэннем атрымала назву