1 Дәріс. Этнография пәні, зерттеу обьектісі, ұғымдары.

Жоспары:

1. Этнографияның ғылым ретінде қалыптасып дамуы, оның мақсаты мен міндеттері, даму кезеңдері

2. Демография және басқа ғылымдарның пәні

Демография – халықты ең басты оның мөлшері, құрылымы және дамуы тұрғысында ғылыми зерттеу. (Демография — научное изучение человеческих населений, главным образом в отношении их величины, структуры и развития).

Ғылымның объектісі деп біздер ғылыми таным процесі бағытталған шындықтың белгілі (табиғи немесе әлеуметтік) бір саласын айтамыз. Ал ғылымның пәні деп проблемаларды шешуге аса қажетті теориялық немесе тәжірибелік мағынада нақты зерттеуге немесе тануға жататын объектінің өзіндік бар қасиеттері мен қырлары, сипаттары мен ерекшеліктері деп түсінеміз.

Демографияның пәні бір ұрпақтың екінші ұрпақпен ауысу барысындағы халықтың ұдайы сандық және құрылымдық жағынан қайталанып отыратын процесі ретіндегі ұдайы өнімі және оны басқаратын заңдар.

Ученые, занимавшиеся изучением населения, долго искали слово, которое стало бы названием их науки. Слово «демография» появилось на свет примерно на 200 лет позже науки, которую оно обозначает. Термин «демография» ввел в научный оборот французский ученый Ахилл (Аший) Гийяр. В 1855 г. в Париже вышла его книга «Элементы статистики населения, или Сравнительная демография». Бұл кітапта А.Гийяр демографияны адамның табиғи және әлеуметтік тарихы ретінде немесе халықты өзгеруін, оның физикалық, азаматтық, интеллектуальдық және моральдық жағдайларын математикалық зерттеу деп белгіледі. (В этой книге А. Гийяр определил демографию как естественную и социальную историю человека или математическое изучение населения, его изменений и его физических, гражданских, интеллектуальных и моральных условий). Ал демографияның анықтамасын ХІХ ғасырдың тағы бір үлкен ғалымы Жак Бертийон былай деп береді: Демография ұжымдық өмірді зерттеумен айналысады. Оның мақсаты қоғамның қандай себептермен дамитынын, қайта қалпына келетінін, оның құлдырауын, неге жоқ болуын зерттейді. Ол (демография) әрбір халықтың физикалық, адамгершілік құрылымын қарастырады; өмір сүру амалына қандай іс-әрекет ықпал ететінін қарастырады; ол адамдар неге некеге тұрады, қаншалықты олар көбейеді және балаларды қалай тәрбиелейді және басқалар. Демография ең соңында адамдар қандай жағдайда, қандай жаста және нендей себептерге байланысты өлетінін көрсетед

2 Дәріс. Этникалық процесте рдің құрамы және ерекшеліктері

Жоспары:

1.Этникалық қауымның түрлері.

2.Этностың негізігі белгілері және функциялары.

3. Этностардың дамуындағы тілдің ролі.

Жалпылама түрде демографияны халық туралы ғылым деуге болады. Бірақта демографияның нақты екенін білу үшін бұл анықтама жеткіліксіз.

Тұрғындарды зерттейтін ғылымдар өздері зерттеп жатқан ғылымның атауын таңдауды ұзақ таңдады. «Демография» сөзі осы ғылым пайда болғаннан 200 жылдан кейін дүниеге келді. Оған дейін басқа терминдер де ұсынылды. Осы жаңа ғылымға атау берем деп тырысқан швейцар математигі Христофор Бернулли (Bernoulli Ch., 1782-1863). Ол 1841 жылы жаңа ғылымды «Популяционистика» атты кітабы жарық көрді.

Сонымен «демография» терминін ғылыми айналымға енгізген Француз ғалымы Ахилл Гийяр. 1855 жылы Парижде оның «Элементы статистики населения, или сравнительная демогрфия» атты кітабы шықты. Бұл кітапта А.Гийяр демографияны адамның нақты және әлеуметтік тарихы ретінде және тұрғындарды математикалық игеру, оның өзгерісін, физикалық, азаматтық, интеллектуалды және моральды шарттары ретінде анықтады.

Бұл анықтамаға демография бойынша XIX ғасырда қалыптасқан демография ретінде анықтады. Ол статистикалық суреттеу бейнесіне ие және өте кең көлемді тұрғындарды математикалық зерттеуден бастап оның интеллектуалдық және моральдық шарттарына дейін қамтыды. Ол «демография» сөзінің ежелгі грек тіліндегі мағынасына толық сәйкес.

А.Гийяр анықтамаға халықтың және бүкіл тұрғындардың әлеуметтік өмірі мен мінездемесін көрсетпеген жағдайда өте қиын. Соған қарамастан ұзақ уақыт бойы демографияның бұл анықтамасын кең көлемді таралды және оны көптеген ғалымдар ұстанды. Мысал ретінде, А.Гийярдың кітабының атын атауға болады, немесе басқа XIX ғасырда ірі ғалым Жак Бартийон (Bertillion J., 1851-1922) берген басқа атау: «Демократия» ұжымдық өмірді зерттеумен айналысады. Оның мақсаты қоғамның даму қайта құрылу, өрлеу немесе құлау себептерін зерттейді. Ол әр халықтың физикалық, өзіне сай ерекшеліктерін анықтайды. Ол елдің өмір сүруі үшін немен және қалай айналысатынын қарастыру; тағы да адамдар қалай және неге отбасын құратындығын, қанша мөлшерде көбейетінін және балаларды қалай тәрбиелейтіндігін қарасырады; Сонымен қатар ол адамдар қандай жағдайда, қай жаста және қандай себептермен өлетінін анықтайды [38].

Отандық әдебиетте «демография» термині ең алғаш рет 1872 жылы Е.Анучиннің «Значение статистики как науки и международный конгресс» атты еңбегінде қолданды. Сонымен қоса, Ресей ғалымдарының арасында да ол ұзақ уақыт бойы «Тұрғындардың статистикасы» атты түсінікке синоним ретінде қолданды. Мысалы, атақты орыс статистигі А.В.Фортунатов 1907 жылы демография туралы «популяционистика немесе тұрғындардың статистикасы» атты атау берді.