1. Мәтінге қажетті сөздер мен сөз тіркестерін аударыңыз. Сөйлемдер құрастырыңыз.

Өскелең, дәреже, көздеу, саясат, экономикалық дағдарыс, күтілетін, құрайды, белгіленген, жалғастыру, орындау, қаулы, мақұлданған, өнеркәсіп.

2. Мәтінді оқыңыз, орыс тіліне аударыңыз. Мәтінде айтылған ойды жалғастырыңыз.

Көмір өндіру саласы

2009 жылы 104,9 млн. тонна көмір өндірілді, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 11,2 млн. тоннаға көп. Көмір өндіруші компаниялар экспортқа 33,0 млн. тонна, Қазақстанның энергетикалық кәсіпорындарына – 47,3 млн. тонна, коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылар мен халыққа – 11,2 млн. тонна көмір жеткізді.

Көмір саласы 2010 жылы экспорттық мүмкіндіктер сияқты өскелең ішкі қажеттілікті де қамтамасыз етті.

Жекелеген көмір өндіруші кәсіпорындарда өндіріс пен басқаруды шоғырландырудың жоғары дәрежесіне қол жеткізілді. Тұрақты даму мен көмірдің баланстық қорларын тиімді алуды көздейтін өнеркәсіптік-технологиялық саясат жүзеге асырылуда.

Сонымен бірге, 2010 жылы экономикалық дағдарыс жағдайында көмір өндіру көлемінің төмендеуі байқалады.

Көмір өндіру көлемінің төмендеуінің негізгі себептері Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының тұтас электр стансыларының экономикалық дағдарыс салдарынан көмір өнімдерін тұтынуды азайтуы, сондай-ақ 2010 жылғы қыстың жылы болуы болып табылады.

Қалыптасқан жағдайды ескере отырып, көмір өндіруші кәсіпорындар Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен мақұлданған, Қазақстан Республикасы көмір саласын дамытудың 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған тұжырымдамасына сәйкес белгіленген шараларды орындау бойынша жұмысты жалғастыратын болады.

3. Мәтінді қазақ тіліне аударыңыз. Мәтінде берілген ойды жалғастырыңыз.

Уголь

Уголь - самый распространенный вид топлива. Казахстан богат залежами угля. Уголь добывают шахтеры. Их труд очень тяжелый.

Уголь используется также в химической промышленности. Химическая промышленность производит различные краски, синтетические материалы и лекарства.

4. Төменде берілген сөздерді сөздік арқылы аударыңыз.

Қазақша	Орысша
жану
ошақ қалдығы
ағындық газ
қож
күл
тозаң
бөлік
түтін
түсінді
балқыту
ұшпа
ылғал
сұйық
қайрат
өңдеу
төмендету
қыздыру

5. Мәтінді оқыңыз. Мәтінде кездесетін қателерді түзетіп, мазмұнын айтыңыз.

Қож - жогары ыстықта қыздырылган күлдін болігі.

Кұл – ұнтақ тәрізді отын қалдығы. Ол ұшпа күл және түсінды деп бөлінеды. Ұшпа кұл – тозаң тұріндегі бөлігі. Ол түтінмен шығып кетеді немесе оның ағындык ғаз арнасында шөгеді. Түсінді – күлдің ірілеу бөлшеқтері ошақтың салкын төменгі жағына түсып кетеді.

Күлдың маңызды қасиеттеры оның түрпілігі және балқыгыштығы.

6. Шашылған сөздер мен сөз тіркестерінен сөйлемдер құрап жазыңыз.

Жану жылулығын, ылғалдың көптігі, төмендетеді, отынның.

Шығады, көмірді, ұшпа заттар, қыздырғанда.

Сұйық, негізгі түрі, мазут ,отынның.

Мұнайды, мазут, алынады, өңдегенде.

7. Сұхбатты жалғастырыңыз.

• Қазіргі уақытта ең арзаң, ең қуатты энергетикалық отын көзі болып не табылады?

• .........

• Синтетикалық талшықтардың қасиеттері қандай?

• .........

№ 10 СӨЖ тапсырмасы:

1. Еліміздегі көмір өндіретін кен орындарының қазіргі жағдайы туралы хабарлама дайындаңыз.

11-сабақ

1. Мәтінге қажетті сөздер мен сөз тіркестерін аударыңыз. Сөйлемдер құрастырыңыз.

Жасанды, шымтезек, қоңыр тас көмір, антрацит және жаңғыш тақта тастар, кесек және үгітілген түрінде, айырмашылық, ыңғайлы, шикізат, қазбалы, ыдырау, шикі, ілеспе кездесетін, жартылай, өнім.

2. Мәтінді оқыңыз, орыс тіліне аударыңыз.

Отын түрлері

Отындар табиғи және жасанды, органикалық және органикалық емес болып бөлінеді.

Қатты отындар. Шым тезек - ең жас қазбалы отын болып табылады. Ол су астында өсімдік қалдықтарының ыдырау нәтижесінде пайда болған қоңыр немесе қара түріндегі жанғыш зат. Шымтезек дайындау түріне байланысты тұтынушыларға брикет түрінде, ал электр стансы мен өндірістік қазандарға кесек және үгітілген түрінде жеткізілді.

Антрацит деп көмір мен тастың аралығын айтады.

Жанғыш тақта тас өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің су ішінде шіруінен пайда болған заттар.

Сұйық отындардың қатты отындардан айырмашылығы олардың жану жылылығы жоғары, тасымалдау және сақтау ыңғайлылығы. Сұйық отындардың бастапқы шикізаты мұнай. Шикі мұнай отын ретінде пайдаланылмайды. Сұйық отын түрлеріне бензин, керосин, легроин және қалдықты өнім - мазут.

Газ түріндегі отындар пайда болуына байланысты табиғи және жасанды болып бөлінеді. Табиғи газдарға кен орнынан таза газды шығару кезінде пайда болатын ілеспе кедесетін газ жатады. Жасанды жанғыш газдарға кокс, жартылай кокс және мұнай газдары жатады.

3. Мәтін мазмұнын тірек сөздер арқылы мазмұндаңыз.

4. Сөйлемдерді оқып, тиісті жалғауларды қойыңыз. Жалғаулардың түрін анықтаңыз.

Көміртегі отын..... жануш... бөлігі.... бас құраушы.... болады. Сутегі отын... жануға қажетті құраушы.... . Оттегі отын..... жанбайтын масса.... . Отын..... күлдер.... қатты жанбайтын қалдығы, толық жанғаннан кейінгі алынатын отын...... минералды қалдығ.... .

5. Ретсіз жазылған әріптерді дұрыс оқысаңыз, мәтінді оқисыздар. Мәтін не туралы?

Жағатынотынтүрінеқарайқазандықтаркөмірмазутгазжәнеараластүрдежұмысістейтінболыпбөлінеді.ЖЭС-ныңқазандықтарында отынныңалуантүрлерінжағукезіндеқоршағанортағазияндыәсер ететінхимиялықжәнерадиациялыққатертүрлеріпайдаболады.

№ 11 СӨЖ тапсырмасы:

1. Мәтінді оқыңыз. Терминдерді көшіріп, мағынасын түсіндіріңіз.

Техникалық регламентте қолданылатын терминдер

Түтінді (сейілетін) газдар - қазандықта отынның жануы нәтижесінде пайда болатын газдар;

Отын -  электр  энергиясын өндіру жөніндегі қазандық қондырғыны әрекетке түсіру үшін пайдаланылатын кез келген қатты, сұйық немесе газ түріндегі жанатын материал;

Қазандық қондырғысы - қазандықтың және қосалқы жабдықтың жиынтығы;

Қазандық - отынды жағудан жылу энергиясының есебінен қысыммен буды алу үшін немесе суды қайнату үшін бір тұтас кешенге конструктивті біріктірілген құрылғы. Қазандыққа мыналар толықтай немесе ішінара кіруі мүмкін: пештің оттығы, бу қыздырғыш, экономайзер, ауа жылытқыш, каркас, қалап тастау, жылу оқшаулау, қаптау;

Көмекші жабдық - тарту-үрлеу машиналары, қызу бетін тазалау құрылғысы, қазандық қондырғы шегінде отын бергіш пен отын дайындағыш, қож алу және күл алу жабдығы, күл ұстағыш және газ-ауа өткізгіш қазандығы кірмейтін басқа да газ тазарту құрылғылары, су, бу және отын өткізгіш құбыры, арқаулық, гарнитура, автоматика, бақылау және қорғау аспаптары мен құрылғылары, сондай-ақ қазанға жататын су дайындау жабдығы мен түтін мұржасы;

Эмиссиялардың техникалық үлестік нормативтері - жылу-энергетикалық қазандық қондырғылар үшін белгіленетін  электр  немесе жылу энергиясының қазандық қондырғылары шығарған бірлікке арналған есептегі қоршаған ортаға шығарылған ластаушы заттардың шығарындыларының және төгінділерінің барынша рұқсат етілген мәнін көрсететін эмиссиялардың нормативтері;

Лимиттеуші жарма - кері сулармен ластаушы заттардың төгінділеріне неғұрлым қатаң шектеулерді белгілеу қажет су сапасының нормаларын сақтауға арналған су объектісіндегі жарма;

Бақылау жармасы - су сапасы бақыланатын су ағынының көлденең қимасы.