Пытанне 49. Нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва ў савецкай Беларусі (1921-1927 гг.)

Утварэнне Савецкага Саюза і прыняцце Канстытуцыі СССР у студзені 1924 года выклікалі неабходнасць унясення змен у канстытуцыйнае заканадаўства БССР. Гэтымі пытаннямі ў першую чаргу і заняўся ў сакавіку 1924 года VI Усебеларускі (Надзвычайны) з"езд Саветаў. Парадак дня з"езда ўключаў пытанні:

1. Міжнароднае і ўнутранае становішча Савецкага Саюза.

2. Пашырэнне межаў БССР і задачы Савецкага будаўніцтва.

3. Адміністрацыйна-гаспадарчы падзел БССР.

4. Пытанні Канстытуцыі БССР.

5. Выбары ЦВК БССР.

Да пачатку 1921 г. народная гаспадарка БССР была амаль што зруйнавана. У ходзе вайны нямецкай і польскай акупацыяй знішчаны былі прамысловыя прадпрыемствы, разрабавана сельская гаспадарка, перасталі працаваць школы і іншыя культурна-асветніцкія ўстановы.

Правядзенне нэпа садзейнічала і развіццю бел. культуры, адкрыліся новыя школы, тэхнікумы, БДУ і іншыя ВНУ. У 1929 г. была ўтворана Акадэмія навук. Вялікая работа праводзілася па ліквідацыі непісьменнасці сярод дарослага насельніцтва рэспублікі. У гэты ж час праводзіліся мерапрыемствы па стрымліванню русіфікацыі дзяржаўных устаноў і пераводу іх на бел. мову.

Пасля захопу Германіяй у лютым—сакавіку 1918 г. новых раёнаў Беларусі Зах. вобласць працягвала існаваць, але ўжо ў іншых тэрытарыяльных рамках. Усходнія паветы Магілёўскай і Віцебскай губерняў, якія засталіся не акупіраванымі, былі аб"яднаны са Смаленскай губерняй. Цэнтрам вобласці стаў Смаленск. Дэмаркацыйная лінія, устаноўленая пасля падпісання Брэст-Літоўскага дагавора, расчляніла шэраг паветаў і валасцей.

Неадпаведнасць старога адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення пераўтваральным мэтам новай улады стала асабліва адчувальная пасля пераходу да мірнага будаўніцтва.

Рэформа адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення ў БССР, якая наспявала, цесна пера-пляталася з другой важнай праблемай — неабходнасцю вяртання ў граніцы рэспублікі тэрыторый РСФСР з пераважаючым беларускім насельніцтвам. Генеральны перагляд тэрытарыяльнай будовы Беларусі немэтазгодна было пачынаць да ўстанаўлення яе новых граніц.

Перагляд граніц паміж БССР і РСФСР увайшоў у гісторыю як узбуйненне БССР. На справе ж размова ішла аб новым этапе нацыянальна-дзяржаўнага самавызначэння Беларусі, не рэалізаванага ў поўнай меры па розных прычынах у 1919—1920 гг.

3 сакавіка 1924 г. у адпаведнасці з дасягнутым паміж дзвюма рэспублікамі пагадненнем выйшла пастанова аб перадачы БССР тэрыторыі з пераважна беларускім насельніцтвам. 7 сакавіка 1924 г. змяненне граніцы паміж БССР і РСФСР было зацверджана Прэзідыумам Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта СССР. У састаў БССР увайшлі 15 паветаў і некаторыя воласці Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губерняў.

У канцы 1926 г. адбылося новае расшырэнне тэрыторыі БССР. Гэта быў другі этап узбуйнення рэспублікі. Зыходзячы з раней прынятых рашэнняў аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважаючым беларускім насельніцтвам, Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта 6 снежня 1926 г. пастанавіў перадаць БССР Гомельскі і Рэчыцкі паветы.

Канчатковую мяжу паміж РСФСР і БССР павінна была вызначыць камісія з прадстаўнікоў зацікаўленых рэспублік пад старшынствам прадстаўніка ЦВК СССР.

Утварэнне СССР і прыняцце яго Канстытуцыі, узбуйненне БССР, правядзенне нэпа і палітыкі беларусізацыі - усё гэта патрабавала прыняцця новай Канстытуцыі БССР. 11 красавіка 1927 г. яе і прыняў VIII Усебеларускі з"езд Саветаў.

Вынікі

Пад уздзеяннем НЭПа складвалася новае зямельнае заканадаўства рэспублікі. Яго аснову складала выключнае права дзяржаўнай уласнасці на зямлю пры захаванні права карыстання і валодання зямлёй сялянамі. IX Усерасійскі з"езд Саветаў у снежні 1921 г. замацаваў за сялянамі права на свабодны выбар форм землекарыстання, прапанаваў перагледзець зямельнае заканадаўства і дапасаваць яго да новай эканамічнай палітыкі. Судовыя рэформы замацоўвалі развіццё судовай сістэма Беларусі, рашэнні замацоўваліся ў прававых актах. Канстытуцыя 1927 года падкрэслівала класавы характар дзяржавы, т.як БССР абвяшчалася сацыялістычнай дзяржавай дыктатуры пралетарыята ў асобе Саветаў рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў. Пашырэнне тэрыторыі значана садзейнічала развіццю БССР як ў эканамічным, так і палітычным накірунку. Увогуле змены пач. XX ст. станоўча паўплывалі на наступнае развіцце БССР, а потым і Беларусі.