1654 – Дагавор паміж Расіяй і Украінай (Масква дапамагае абараняцца Украіне), Пераяслаўская Рада.

Прычыны вайны:

- захоп і вызваленне ВКЛ

- незадаволенасць простай часткі народа Беларусі адміністрацыйнымі дзеяннямі царскіх ваяводаў

Характар: вызваленчы, пазіцыйны

Кампанія 1654 году

Радзівіл намагаўся разьбіць маскоўскія аддзелы паасобку — на злучэньне з Якавам Чаркаскім спяшаўся ваявода Трубяцкой. 12 жніўня 1654 адбылася Бітва пад Шкловам, дзе літоўскія войскі начале з Янушам Радзівілам разбілі маскоўскае войска Якава Чаркаскага. Зрэшты расейскія гісторыкі прыпісваюць перамогу маскоўцам, хаця поле засталося за войскам ВКЛ. Пасля, каб пазбегнуць новай сутычкі з пераўзыходзячымі сіламі, ліцвіны пачалі адыход.

Войскі Трубяцкога і Чаркаскага аб’ядналіся і пачалі пераслед Радзівіла. 13 жніўня да літоўцаў прыбыла дапамога ад князя Багуслава Радзівіла і Юрыя Нямірыча — 2500 жаўнераў. Януш Радзівіл здолеў аб’яднацца пад Галоўчынам з аддзеламі Гасеўскага і адысці да Бялынічаў, а потым скіравацца да Барысава. Аднак яго ўжо насцігала войска Трубяцкога і 24 жніўня адбылася навязаная Радзівілу бітва пад Шапялевічамі ў якой літоўскае войска пацярпела першую паразу за апошнія 30 гадоў ад нашмат пераўзыходзячага маскоўскага войска.

31 ліпеня 1655 г. войска ўступілі ў сталіцу ВКЛ Вільню.

1656 – перамір’е на 3 гады.

Ліст. 1661 – у Вільні здаўся рускі гарнізон

Скончылася 30 студзеня 1667, калі было падпісана Андрусаўскае замірэнне, паводле якога Смаленск назаўсёды адышоў ад беларускіх земляў да Расеі. Камісары Вялікага Княства, з аднаго боку, і расейскія царскія паслы, з другога, у вёсцы Андрусава, што паміж Смаленскам і Мсціславам, падпісалі дамову аб замірэнні тэрмінам на 13,5 гадоў.

Вынікі:

- захоп сталіцы ВКЛ, паўдневай і ўсходняй Беларусі Масквой.

- цар Аляксей Міхайлавіч – Вялікі князь Літоўскі

Смаленск, Сев. Землі – Расіі

Землі беларускага Падзвіння – ВКЛ

1686 – “Вечны мір”

Пытанне 22. Становішча эканомікі і сацыяльныя супярэчнасці на Беларусі ў 2-й п. 17-18 ст.

Напярэдадні Люблінскай уніі на Беларусі пражывала 1 800 тыс. жыхароў, якія па свайму сацыяльна-эканамічнаму становішчу адносіліся да трох саслоўяў: шляхты, сялян, мяшчан. Шляхецкае саслоўе дзялілася на групоўкі. Найбольш буйнымі былі магнаты. Яны складалі сенатарскае саслоўе і валодалі ў большасцю сялянскіх гаспадарак.Самай шматлікай была група дробнай шляхты, але ў яе руках былі толькі 28% сялянскіх гаспадарак.У сяр. XVI ст. шляхта, як ваенна-служылае саслоўе, пачынае разлагацца знутры: шукала багацця праз рамяство і гандаль. У 1633 г. сейм абвясціў, што не толькі шляхціч, але і яго нашчадкі назаўсёды будуць пазбаўлены шляхецкіх правоў за гандаль ці шынкарства.Самым шматлікім саслоўем феадальнага грамадства былі сяляне. Аграрная перабудова гаспадаркі была вызначана каралём у 1557 г. Была ўведзена новая адзінка плошчы як валока. Незалежна ад мясцовых асаблівасцей рэформы, яе вынікі ўсюды былі аднолькавыя: заснаванне фальварачнай гаспадаркі, канчатковае запрыгоньванне сялян, павелічэнне сялянскіх павіннасцей, рост даходаў дзяржаўнага скарбу і шляхты.У выніку рэформы адбыліся змены ў прававым становішчы сялян. Пасля рэформы сяляне дзеляцца на наступныя катэгорыі: цяглыя, асадныя, сяляне-слугі.У выніку аграрнай рэформы адбыліся амаль што рэвалюцыйныя змены: 1) Была разбурана сялянская абшчына ў Цэнтр. і Зах. Беларусі, дзе пачало ўкараняцца падворнае землекарыстанне; 2) змяніліся катэгорыі сялян, іх прававое і эканамічнае становішча; 3) сялянская гаспадарка пачала ўцягвацца ў рыначныя адносіны;

З др.п. XVII ст. пачынаецца эканамічны заняпад Беларусі. Ён быў выкліканы ўзмацненнем феадальнага прыгнёту, разбурэннем гаспадаркі, як у выніку антыфеадальнай, нацыянальна-вызваленчай барацьбы, так і знешніх войнаў. Аднаўляць разбураную гаспадарку пачалі з раздачы зямлі сялянам і перавод іх на грашовы і натуральны аброк.З аднаўленнем гаспадаркі вяртаецца паншчына і павялічваюцца павіннасці.Яшчэ адным саслоўем былі мяшчане – жыхары гарадоў. Саслоўе мяшчан павялічвалася за кошт вольных сялян, уцекачоў і прыгонных.Да першай паловы XVIII ст. магдэбургскае права мелі ўсе буйныя гарады.Саслоўе мяшчан складалася з заможных вярхоў, сярэдняга пласта і беднаты.Асновай эканамічнага жыцця гарадоў былі рамёствы і гандаль.У той час пачынаюць стварацца ўласныя карпарацыі рамеснікаў – цэхі.Пашыраўся гандаль як унутраны, так і знешні. Найбольш трывалыя сувязі былі з Расіяй, Польшчай, Левабярэжнай Украінай, Рыгай, з краінамі Зах. Еўропы.У 1784 г. было завершана будаўніцтва канала Агінскага, які злучаў Нёман з Прыпяццю. У 1781 г. пачалося будаўніцтва Днепра-Бугскага канала.Такім чынам, сельская і гарадская гаспадарка Беларусі да сярэдзіны XVIII ст. была ў асноўным адноўлена.

Пытанне 23. Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай у 17-18 ст.

Палітычны крызіс:

- шляхецкія вольнасці (дзейнасць права “ліберум вета”), аднагалоссе – зрыў большасці паседжанняў соймаў

- усеўладдзе магнатаў і шляхты

- слабасць каралеўскай улады ў асобе апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1764-1795). Фактычна некараваным каралем на тэррыторыі Вялікага Княства Літоўскага з’яўляўся нясвіжскі магнат Караль Радзівіл Пане Каханку.

- баявыя дзеянні ў гады Паўночнай вайны (1700-1721).

- умешванне суседніх дзяржаў ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. Яна стала “заезжай карчмой” для іншаземных войскаў.

Спробы рэформаў:

- эканамічная галіна. Рэформа А.Тызенгаузена (пачала замацоўвацца такая форма прамысловай вытворчасці як мануфактура)

- галіна асветы. Пачаткам рэформы стала дзейнасць Адукацыйнай камісіі, арганізаванай у 1773 г. па адкрыцці школ сярэдняй ступені.

- палітычная галіна. Права “ліберум вета” было часткова абмежавана (канчаткова адменена толькі ў 1791 г.)

Такім чынам, палітычная анархія (бязладдзе), адсутнасць моцнай цэнтральнай улады ў асобе караля (яго пасада была выбарнай і цалкам залежыла ад вольнасцей магнатаў і шляхты), а таксама ўмяшанне ва ўнутраныя справы з боку суседніх дзяржаў прывялі да тэрытарыяльных падзелаў Рэчы Паспалітай 1772, 1793 і 1795 гг.

Пытанне 24. Падзелы Рэчы Паспалітай і ўключэнне Беларусі ў склад Расіі. Паўстанне 1794 г.

Падзелы Рэчы Паспалітай

У 1764 г. каралём РП быў выбраны Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, які лічыўся стаўленікам суседніх дзяржаў. Вакол караля аб’ядналіся магнаты і шляхта, якія марылі аб адраджэнні РП. Улады пачалі паступовыя эканамічныя рэформы: адчыняліся дзяржаўныя і прыватныя мануфактуры, будаваліся каналы, арганізоўваліся кірмашы, падтрымліваўся міжнародны гандаль. Соймы працавалі ў рэжыме канфедэрацыі, калі права libеrum veto не дзейнічала. Але ў 1767 г. ўнутрыпалітычная сітуацыя зноў пагоршылася. Дзякуючы падтрымцы Расіі і Прусіі, дысідэнты (пратэстанцкая і праваслаўная шляхта) стварылі Слуцкую і Торуньскую канфедэрацыі, якія запатрабавалі ўраўнавання сваіх правоў з католікамі. Пад націскам Расіі вальны сойм у 1768 г. прыняў рашэнне аб ураўнаванні правоў дысідэнтаў. У адказ каталіцкая шляхта стварыла Барскую канфедэрацыю, якая пачала рокаш. Паўстанне канфедэратаў было падаўлена толькі ў 1771 г. расійскімі войскамі. У 1772 г. Расія, Прусія і Аўстрыя падпісалі дамову аб першым падзеле Рэчы Паспалітай, па якой Расіі перадаваліся ўсходняя і паўночная часткі Беларусі.

Урад Панятоўскага працягваў рэформы па паляпшэнні становішча РП. Была створана Адукацыйная камісія. Чатырохгадовы сойм 1788 - 1791 гг. прыняў Канстытуцыю 1791 г., першую ў Еўропе і другую ў свеце пасля ЗША. Канстытуцыя ліквідавала падзел РП на ВКЛ і Каралеўства Польскае, захавала шляхецкія правы, улада караля перадавалася па спадчыне. Разам з тым, палепшылася становішча мяшчан, гарады маглі мець сваё прадстаўніцтва ў сойме, адмянялася права liberum vetо, дзяржава абяцала клапаціцца пра прыгонных сялян, магнацкія войскі ўваходзілі ў склад агульнай арміі.

Прыняцце Канстытуцыі было сустрэта ў суседніх дзяржавах з прахалодай. Расійская імператрыца Кацярына ІІ лічыла гэты акт асабліва небяспечным. Пры падтрымцы Расіі ў 1792 г. была створана Таргавіцкая канфедэрацыя, якая разам з расійскімі войскамі выступіла супраць Канстытуцыі. У 1793 г. адбыўся другі падзел РП. У склад Расіі ўвайшла цэнтр. Беларусь. Канстытуцыя 1791 г. была адменена. У 1793 г. апошні сойм РП ў Гродне прыняў новую Канстытуцыю, якая захавала федэратыўны характар дзяржавы і ўзнавіла выбарнасць караля.

24 сакавіка 1794 г. у Польшчы пачалося патрыятычнае паўстанне, якое ўзначаліў генерал Касцюшка. Мэта: спроба захаваць суверэннасць РП у межах 1772 г. Удзельнікі паўстання: патрыятычная шляхта, мяшчанства, сялянства, святарства. Лозунг паўстання “Вольнасць.Цэласнасць.Незалежнасць”. У красавіку паўстанне перакінулася на ВКЛ. Тут яго ўзначальваў радыкальна настроены палкоўнік Якуб Ясінскі. Паўстанцы стварылі рэвалюцыйны ўрад. Прыняты імі ў маі Паланецкі універсал фактычна адмяняў прыгоннае права. Сяляне, расплаціўшыся з панамі за даўгі, станавіліся вольнымі. У ВКЛ тэрмінова былі ўведзены расійскія войскі. Спрэчкі паміж паўстанцамі і аб’ектыўная немагчымасць адначасова змагацца з Расіяй, Прусіяй і Аўстрыяй прывялі да паражэння паўстання. У кастрычніку 1795 г. адбыўся апошні, трэці падзел Рэчы Паспалітай - яна канчаткова была падзелена паміж суседнімі дзяржавамі. У склад Расіі перайшла заходняя частка Беларусі, акрамя Беластоцкага рэгіёна, які ўвайшоў у склад Прусіі і ў 1807 г. быў перададзены Расіі Напалеонам Банапартам.