46. Ресейдің сыртқы саясатындағы Қазақстан. Қазақстан мен Ресейдің тарихи және экономикалық қатынастарының бастаулары.

Қазақ даласының Ресей экономикасы үшін алатын орыны ерекше болды. Өйткені Орта Азияға баратын жолдар Қазақстан арқылы өтті. Ресей мемлекеті қазақ хандықтарына барған сайын кеп көңіл аударып, Петр І-нің нусқауымен қазақ жерін зерттеу жумысы басталды. 1716 ж. Омбы, 1717 ж. Железинск қамалы, 1713 ж. Семипалатинск қамалы салынды. Осылайша Ресейдің шығыстағы шекарасы Қазақстан жеріне жақындай түсті. Енді ол Қазақстанды біртіндеп жаулап алуды ойластырды. Бұл кезде қазақ хандығының ішінде феодалдық бытыраңқылық күшейіп, әр жүздің өзінің ханы болды. Өз кезегінде ру басшылары мен султандары хан билігіне бағынбай, беліне бастады. Жоңғарлармен болған Аңырақай шайқасынан кейін Кіші жуз ханы Әбілқайыр, Ресеймен мәмілеге келуді ойластырып, 1731 ж. ақпан айында Ресейге Сейітқұл Кұндағұлұлы мен Кұтлымбет Қоштаұлы бастаған елшілік жібереді. Әбілқайырдың елшілігі Ресей үкіметі үшін күтпеген олжа болды. Орыс патшасы Анна Иоанновна Әбілқайырдың Кіші жузді Ресей империясының құрамына қабылдау туралы ұсынысын қабыл алып, Қазақстанға А.И.Тевкелов басқарған елшілік жібереді. Әбілқайырдың бұл шешімін Кіші жуздің ру басылары толық қолдай қойған жоқ. Барақ сұлтан мүлдем қарсы болса, Бөгенбай батыр орыс үкіметінің билігін мойындағанымен Кіші жүздің дербестігін сақтап қалуға тырысты. 1731 ж. қазан айының 10-ы жұлдызында Әбілқайыр мен оның саясатын қолдаған Кіші жүздің 29 старшинасы Ресейдің қол астына кіруге ант берді. Әбілқайырдың бұл шешімі қазақ өлкесінің Ресей құрамына қосылуының алғашқы қадамы болды. Екі жақтың да көздеген мақсаты болды. Әбілқайыр Ресей үкіметінің қолдауына сүйеніп, езінің қарсыластарын әлсіретуге тырысты. Патша үкіметі Кіші жүз ақсүйектерінің алауыздығын пайдаланып өзінің әкімшілік және саяси шараларымен Қазақстанның батыс аудандарын отарлауды көздеді. 1734 ж. орыс үкіметі Сенаттың хатшысы И.К.Кириллов басқарған экспедиция ұйымдастырды. Комиссияға Ресей құрамына енген жерлерді зерттеу, Ор бекінісін салу, орыс пен қазақ арасындағы шекараларды белгілеу міндеті жүктелді. Саяси жағдайдың шиеленісіп кетуіне байланысты экспедиция өзіне тапсырылған істерді толығынан іске асыра алмады. Тек 1735 ж. Ор бекінісінің негізі салынды. 1732 ж. Әбілқайырдың ұсынысымен Орта жүздің Сәмеке хан бастаған кейбір бөлігі де Ресей құрамына өтеді. 1734 ж. қалмақтардың жаңа қауіп қатерінің күшеюіне байланысты Орта жүз ақсүйектері өздерін қарамағына қабылдау жөнінде Ресейге екінші рет өтініш жасайды. 1734 ж. 10 маусымдағы грамотамен Сәмеке хан мен оның жақтастарының өтініші қабылданады.Кіші жүз бен Орта жүз қазақтарының Ресейге қосылғандығы зандастырылған соң орыс үкіметі қазақ даласындағы өзендердің бойынан бекініс қамалдар салып, олар біртіндеп қалаларға айналды. Жайық өзені бойынан 14 қамал салынды. XVIII ғ. 50 жылдарында Ертіс өзенінің жағасына Омбы, Железняк, Петропавл, Семей, Өскемен, Ямышев сияқты қамалдар салынды. Калалар мен бекіністердің маңында қазақтардың көшіп қонуына тыйым салынды. Осылайша Қазақстанның солтүстік-батыс белігінің Ресейге қосылуы қазақтарға отарлық езгіні күшейтті. Шығыстан қалмақтардың шапқыншылығы басылмады. 1742 ж. жоңғар әскері қазақ жеріне тағы да қайтадан басып кірді. сұлтандар арасындағы алауыздық жалғаса түсті. 1743 ж. Әбілқайырды султан Барақ өлтіреді. Орта жүзде хандық билік Абылай сұлтанның қолына көшеді.Кіші жүз Ресейге қосылған соң орыс мемлекеті, шекаралық аймақтарда әскери бекіністер салумен қатар, қазақтарға алым-салықты көбейтіп, патша екімшілігінің пайдасына халықтың малын, қаржысын алып, ездерін бағынышты етіп ұстағысы келді. Әскери бекіністерге көшіріліп екелінген орыс казактары қазақ ауылдарына жиі-жиі шабуыл жасап, малдарын айдап әкетіп, адамдарына зорлық-зомбылық керсетті. Каспий теңізінің солтүстік батысындағы құнарлы жерлер орыс помещиктеріне берілуі қазақтардың дәстүрлі мал жайылымын мейлінше тарылтты. Осының бері халықтың наразылығын күшейтіп, Кіші жүз және Орта жүз қазақтарының 1773-1775 жылдардағы Е.Пугачев бастаған шаруалар соғысына қатысуына себеп болды. Патша үкіметінің билігін әлсірету мақсатымен сұлтандар Ералы, Досалы, Айшуақ көтерілісшілерге қолдау көрсетті. Пугачев көтерілісі жеңілгеннен кейін де қазақтардың қозғалысы тоқтамады. Оны Досалы және Сейдалы сұлтандар басқарды. Қазақтардың бас көтеруінен үрейленген патша үкіметі 1775 ж. 7 қарашадағы жарлығымен қазақтарға қыста Жайық пен Еділ өзендері аралығындағы, Каспий теңізі жағалауындағы, Ертіс пен Жайық өзендерінің оң жағалауындағы, Ембі мен Сағыз өзендері төңірегіндегі жайылымдарды пайдалануға рұқсат етті. Бірақта жергілікті жерлердегі орыс әкімшілігі жоғарыдағы қазақтарға берілген жеңілдіктерді жүзеге асырмауға немесе шектеуге тырысты. Осыған байланысты 1733 ж. күзінен Кіші жүзде Байбақты руының старшыны, батыр Сырым Датұлы бастаған жаңа көтеріліс басталады. Сырым Датұлы патша әскерлерімен ашық соғысқа бармай, партизандық ұрыс жүргізді. Жазалаушылар көтерілісшілерді кездестіре алмағандықтан қазақтардың бейбіт ауылын тонады. Ол өз кезегенді көтерілісшілердің қатарын өсіріп, 1735 ж. көтеріліс Кіші жүздің басым бөлігін қамтыды. Патша үкіметі амалсыздан көтерілісшілермен келіссөз бастауға мәжбүр болады. Көтерілісшілер нұралы ханды тақтан тайдыруды, Жайық пен Еділ арасындағы жерді қайтаруды талап етеді. Халық арасында беделден айырылған нұралы хан 1736 ж. Орал әскери шебіне барып паналап, кейінен 1790 ж. Уфаға жер аударылып, сонда қайтыс болады. Осы жағдайды пайдаланып патша үкіметі Кіші жүзде хандық билікті жойып, әкімшілік билеуді өз қолына алуды ойластырады. Оны дайындауға Орынбор өлкесінің билеушісі О.А.Игельстром ат салысты. Игельстром хандық билік орнына патша чиновникгерінен және жергілікті ақсүйек екілдерінен Шекаралық сот құруды ұсынды. Билердің көпшілігі жобаға қарсы шығып сұлтан Қайыпты өздерінің тарапынан хан етіп сайлайды. Осыған байланысты Игельстром 1739 ж. Кіші жүзді басқарудың жаңа жобасын ұсынады. Қазақ даласына бақылаудан айырылып қалудан қорыққан патша үкіметі хандық билік пен ескі басқару жүйесін қалпына келтіруге шешім қабылдайды. Қазақ даласына жазалаушы әскерлер шығып, қазақ ауылдарын тонау күшейеді. 1790 ж. қазақтар Сәмеке ханның баласы Есімді хан етіп жариялайды. Патша үкіметінің әкімшілігі бұл сайлауды мойындамай, нұралы ханның інісі Ералыны жоғарыдан хан сайлайды. нұралы тұқымының хандық билікке қайтарылуы Сырымның қарсылығын бұрынғыдан бетер өршітті. Көтерілісшілер әскери бекіністерге ғана емес, орыс әкімшілігін қолдаған билер мен старшиндар аулына да шабуыл жасады. Көтеріліс 1797 ж. дейін созылды. Осыған байланысты Кіші жүзді басқару енді хандық кеңеске жүктеледі. Айшуақ сұлтан төрағасы болып бекітілген хан кеңесі төрт адамнан тұрды, оның құрамына нұралы ұрпағы енгізілмеді. Хан кеңесі жиналған тұста Төменгі Жайық бойындағы нұралыға жақын ақсүйектер тобы нұралының ұлы Қаратайды хан деп жариялайды. Сырым Датұлы 1797 ж. Қаратайдың қуғынынан құтылу үшін Хиуа хандығына өтеді. 1802 ж. ол осында белгісіз себептермен дүние салады. Осылайша патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталған азаттық көтеріліс аяқталды. Көтеріліс қазақ старшиндары мен ақсүйектерінің арасындағы алауыздыққа, кетерілісшілердің арасындағы байланыстың әлсіздігіне, Сырым Датұлының аяғына дейін бір ізді болмауына байланысты жеңіліс тапты. Көтерілістің жеңіліспен аяқталуына қарамастан тарихи маңызы зор. Кетерілістің нәтижесінде қазақтар Жайық пен Еділ аралығына өтуге мүмкіндік алды, қазақ даласына орал қазақтарының тонаушылығына тиым салынды, патша үкіметі хандық билікті жетілдіруге мәжбүр болды.