1. Zasady I sposób przeprowadzania kontroli przez inspektora pracy

Państwowa Inspekcja Pracy realizując swoje zadania dąży do uzyskiwania wymiernych efektów w postaci trwałej poprawy stanu bezpieczeństwa pracy oraz przestrzegania praworządności w stosunkach pracy. W związku z tym działania kontrolno-nadzorcze PIP skoncentrowane są przede wszystkim w branżach i zakładach pracy, w których występuje zdiagnozowany wcześniej zły stan ochrony pracy. W tej działalności wyznacza sobie priorytety, wieloletnie programy działania oraz plany jednoroczne. Plany jednoroczne uwzględniają:

• kontrole problemowe egzekwujące poprawę przestrzegania prawa;

• kontrole diagnozująco-pilotażowe;

• kontrole realizowane w ramach zadań własnych okręgowych inspektoratów pracy.

Kontrole problemowe prowadzone są w obszarach charakteryzujących się znaczną skalą naruszeń prawa lub występowaniem problemów wymagających skoordynowanych działań urzędu w skali kraju.

Kontrole diagnozujące to monitoring wybranych zagadnień ochrony pracy, w celu uzyskania danych umożliwiających ukierunkowanie działań kontrolnych i prewencyjnych w latach następnych. Kontrole diagnozujące realizowane są, zależnie od specyfiki tematu, przez wszystkie lub wybrane okręgowe inspektoraty pracy i nadzorowane centralnie.

Zadania własne okręgowych inspektoratów pracy obejmują problemy nie ujęte w zadaniach koordynowanych centralnie, a mające – według rozpoznania poszczególnych inspektoratów pracy – istotne znaczenie na terenie objętym ich właściwością terytorialną.

Pierwsza kontrola ma głównie charakter rozpoznawczo-doradczy, zwłaszcza w zakładach nowo otwartych lub w tych, w których dokonano zmiany profilu działalności. Obok informacji i doradztwa z zakresu prawa pracy, inspektorzy stosują przewidziane przepisami środki prawne, uzależniając ich rodzaj od charakteru i faktycznych przyczyn stwierdzonych nieprawidłowości. Pierwsza kontrola u pracodawcy przeprowadzana jest w taki sposób, by uzyskane o zakładzie informacje służyły optymalnemu ukierunkowaniu dalszych działań PIP, w szczególności prewencyjnych.¹⁵

Tak więc inspektor pracy może pojawić się firmie dlatego, że prowadzona jest właśnie ogólnokrajowa lub lokalna kontrola przestrzegania określonych przepisów prawa pracy w firmach, albo ze skarg na pracodawcę. Inspektor może też pojawić się po to, aby sprawdzić, jak zrealizowano zalecenia z poprzednich kontroli. Inspektor pracy ma prawo przeprowadzić kontrolę o każdej porze dnia i nocy bez uprzedzenia – we wszystkich podmiotach, na rzecz, których świadczona jest praca przez osoby fizyczne. Inspektor ma wiele uprawnień, jednak nie wolno mu rozpocząć czynności kontrolnych, jeżeli akurat w danej firmie trwa inna kontrola. Zgodnie z art. 82 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. nr 173, poz. 1807), nie można równocześnie podejmować i prowadzić więcej niż jednej kontroli działalności przedsiębiorcy. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy np.:

• ratyfikowane umowy międzynarodowe stanowią inaczej,

• przeprowadzenie kontroli jest niezbędne dla prowadzonego przeciwko przedsiębiorcy śledztwa lub dochodzenia,

• odrębne przepisy przewidują możliwość przeprowadzenia kontroli w toku prowadzonego postępowania dotyczącego przedsiębiorcy,

• przeprowadzenie kontroli jest uzasadnione zagrożeniem życia, zdrowia lub środowiska naturalnego.

W innych przypadkach inspektor musi odstąpić od podjęcia czynności kontrolnych oraz ustalić z przedsiębiorcą termin przeprowadzenia kontroli po zakończeniu tej, którą w danej chwili przeprowadza inny organ.

Inspektor pracy, który pojawi się w zakładzie może swobodnie się po nim poruszać. Jego obowiązkiem jest okazanie legitymacji w taki sposób, aby można było odczytać i zanotować jego dane osobowe. Natomiast nikt nie może żądać od niego przepustki, czy też go rewidować.

Od niedawna kontrolę przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej inspektor pracy podjąć po okazaniu nie tylko legitymacji służbowej, ale także upoważnienia do przeprowadzenia kontroli. Tylko wyjątkowe okoliczności, wymagające niezwłocznego podjęcia czynności kontrolnych, pozwalają na przystąpienie do nich po okazaniu samej legitymacji. Jednak i wtedy upoważnienie do kontroli musi być przedstawione i to jak najszybciej – nie później niż w ciągu 3 dni od dnia jej podjęcia. Upoważnienia wydają: główny inspektor pracy i jego zastępcy oraz okręgowi inspektorzy pracy i ich zastępcy.

Inspektorowi może towarzyszyć biegły i inny specjalista, ale pod warunkiem, że otrzymają do tego imienne upoważnienie głównego inspektora pracy lub okręgowego inspektora pracy. Ponadto kontrolującemu nie można zabronić współdziałania ze związkami zawodowymi, organami samorządu załogi i społeczną inspekcją pracy, działającymi w kontrolowanym przedsiębiorstwie. Inaczej można narazić się na zarzut utrudniania pracy inspektorowi, co podlega karze. Trzeba też mieć świadomość, że inspektor ma prawo zwrócić się o pomoc do policji. Inspektor pracy ma prawo do:

• swobodnego wstępu na teren oraz do obiektów i pomieszczeń podmiotów kontrolowanych,

• przeprowadzania oględzin obiektów, stanowisk pracy, maszyn i urządzeń oraz przebiegu procesów technologicznych i pracy,

• żądania od pracodawcy lub innego kontrolowanego podmiotu oraz od wszystkich pracowników lub osób, które pracodawca zatrudnia lub zatrudniał albo które wykonują lub wykonywały pracę na rzecz kontrolowanego podmiotu, pisemnych i ustnych informacji w sprawach objętych kontrolą oraz wzywania i przesłuchiwania tych osób w związku z przeprowadzaną kontrolą,

• żądania okazania dokumentów dotyczących budowy, przebudowy lub modernizacji oraz uruchomienia zakładu pracy, planów i rysunków technicznych, dokumentacji technicznej i technologicznej, wyników ekspertyz, badań i pomiarów dotyczących produkcji bądź innej działalności zakładu, jak również dostarczenia mu próbek surowców i materiałów używanych, wytwarzanych lub powstających w toku produkcji, w ilości niezbędnej do przeprowadzenia analiz lub badań, gdy mają one związek z przeprowadzaną kontrolą,

• żądania od pracodawcy lub innego podmiotu kontrolowanego przedłożenia akt osobowych oraz dokumentów związanych z zatrudnianiem pracowników lub innych osób wykonujących pracę na rzecz podmiotu kontrolowanego na innej podstawie niż stosunek pracy,

• zapoznania się z decyzjami wydanymi przez inne organy kontroli i nadzoru nad warunkami pracy oraz ich realizacją,

• utrwalania przebiegu i wyników oględzin, za pomocą aparatury i środków technicznych służących do utrwalania obrazu lub dźwięku,

• sporządzania niezbędnych dla kontroli odpisów lub wyciągów z dokumentów, jak również zestawień i obliczeń na podstawie dokumentów, a w razie potrzeby zażądania tego od podmiotu kontrolowanego,

• sprawdzania tożsamości osób wykonujących pracę,

• korzystania z pomocy biegłych i specjalistów.

To wszystko inspektor powinien móc wykonywać w dogodnych warunkach, które zapewnić mu musi kontrolowany. Nie powinien zwlekać z przedstawieniem żądanych dokumentów i materiałów. Powinien zapewnić terminowe udzielanie informacji przez osoby pracujące w firmie i dla niej, a także udostępnić urządzenia techniczne. Dobrze też jest, jeśli inspektor na czas kontroli otrzyma oddzielne pomieszczenie z odpowiednim wyposażeniem. Nie jest to bezwzględny wymóg. Według przepisów tak być powinno, jeśli w zakładzie istnieją ku temu możliwości.

W wyniku przeprowadzonej kontroli i stwierdzonych nieprawidłowości kontrolujący może:

• gdy naruszenie dotyczy przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy – nakazać usunięcia stwierdzonych uchybień w ustalonym w nakazie terminie,

• nakazać wstrzymania prac, gdy naruszenie powoduje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia pracowników lub innych osób wykonujących te prace; skierować do innych prac pracowników lub inne osoby dopuszczone do pracy wbrew obowiązującym przepisom przy pracach wzbronionych, szkodliwych lub niebezpiecznych albo pracowników lub inne osoby dopuszczone do pracy przy pracach niebezpiecznych, jeżeli pracownicy ci lub osoby te nie posiadają odpowiednich kwalifikacji – nakazy w tych sprawach muszą być wykonane natychmiast,

• nakazać pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi,

• nakazać, w razie stwierdzenia, że stan bezpieczeństwa i higieny pracy zagraża życiu lub zdrowiu pracowników, zaprzestania przez zakład pracy lub jego część działalności bądź działalności określonego rodzaju,

• sprzeciwić się uruchomieniu wybudowanego lub przebudowanego zakładu pracy albo jego części, jeżeli z powodu nieuwzględnienia wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy dopuszczenie ich do eksploatacji mogłoby spowodować bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia pracowników – taki sprzeciw wstrzymuje uruchomienie zakładu lub jego części,

• skierować wystąpienia, w razie stwierdzenia innych naruszeń niż wcześniej wymienione do pracodawcy lub Głównego Inspektoratu Pracy o usunięcie stwierdzonych naruszeń, a także w razie potrzeby o wyciągnięcie konsekwencji w stosunku do osób winnych.

W wyniku ustaleń dokonanych w trakcie kontroli oraz po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego inspektor pracy:

1. wydaje nakazy i zgłasza wspomniane wcześniej sprzeciwy,

2. kieruje wystąpienia o usunięcie nieprawidłowości,

3. wnosi powództwa oraz wstępuje do postępowania przed sądem o ustalenie stosunku pracy z określonym pracownikiem,

4. podejmuje inne działania, jeżeli prawo lub obowiązek ich podjęcia wynika z odrębnych przepisów.

Pracodawca lub organ sprawujący nadzór nad przedsiębiorstwem lub inną jednostką organizacyjną państwową albo samorządową, do którego skierowano wystąpienie, jest obowiązany w terminie określonym w wystąpieniu, nie dłuższym niż 30 dni, zawiadomić inspektora pracy o terminie i sposobie wykonania ujętych w wystąpieniu wniosków. Jeżeli ustalenia w toku kontroli wskazują na potrzebę zajęcia stanowiska przez naczelne lub centralne organy administracji państwowej albo organy samorządowe lub administracji rządowej stopnia wojewódzkiego, wystąpienie o podjęcie niezbędnych decyzji kieruje odpowiednio główny inspektor pracy lub okręgowy inspektor pracy. Pracodawca może się oczywiście

odwołać od tego, co stwierdzi inspektor. Odwołania od nakazów, sprzeciwów i innych decyzji inspektorów pracy są rozpatrywane przez okręgowego inspektora pracy, który prowadzi ewidencję pracodawców działających na terenie jego właściwości.¹⁶

Po zakończeniu kontroli inspektor pracy sporządza protokół z kontroli, który jest odzwierciedleniem stwierdzonych przez niego faktów. Nie ma tam jednak miejsca na wyjaśnienia. Protokół podpisuje inspektor pracy prowadzący kontrolę oraz pracodawca albo osoba lub organ reprezentujący pracodawcę. Niezależnie od tego, jak pracodawca ocenia informacje zawarte w protokole, podpisać go powinien. Jeżeli tego nie uczyni i tak nie uniknie wydania odpowiednich decyzji przez inspektora. Odmowa podpisania protokołu nie stanowi, bowiem przeszkody do zastosowania przez inspektora pracy przysługujących mu środków prawnych. Nie znaczy to jednak, że kontrolowany nie ma prawa zgłosić na piśmie, przed podpisaniem protokołu, zastrzeżeń do ustaleń w nim zawartych. Zastrzeżeń, a nie tłumaczeń, dlaczego stało się w zakładzie tak, a nie inaczej. Ma na to 7 dni od dnia przedstawienia protokołu. Inspektor musi zbadać te zastrzeżenia. Jeśli uzna je za zasadne, musi zmienić lub uzupełnić odpowiednią część protokołu. Z kolei, jeżeli wizyta inspektora nie zakończy się wydaniem przez niego decyzji, ustalenia z kontroli mogą być dokumentowane w formie notatki urzędowej. Jeżeli protokół zawiera nakaz, wtedy odwołanie od niego można złożyć do Okręgowego Inspektoratu Pracy w ciągu 14 dni od jego otrzymania

W myśl ustawy o swobodzie działalności gospodarczej czas trwania kontroli w przedsiębiorstwie zależy od tego jaki ono posiada status. Czas trwania wszystkich kontroli organu kontroli u przedsiębiorcy w jednym roku kalendarzowym nie może przekraczać:

• 4 tygodni – w odniesieniu do przedsiębiorców, o których mowa w rozdziale 7 w/w ustawy, czyli u mikroprzedsiębiorców oraz u małych i średnich przedsiębiorców

• 8 tygodni – w odniesieniu do pozostałych przedsiębiorców.

W ustawie są jednak wyjątki od powyższych reguł. Ograniczeń czasu kontroli nie stosuje się bowiem w przypadkach, gdy:

• ratyfikowane umowy międzynarodowe stanowią inaczej;

• przeprowadzenie kontroli jest niezbędne dla prowadzonego przeciwko przedsiębiorcy śledztwa lub dochodzenia;

• odrębne przepisy przewidują możliwość przeprowadzenia kontroli w toku postępowania prowadzonego przez organ;

• przeprowadzenie kontroli jest uzasadnione zagrożeniem życia, zdrowia lub środowiska naturalnego;

• kontrola dotyczy zasadności dokonania zwrotu podatku od towarów i usług przed dokonaniem tego zwrotu;

• przeprowadzenie kontroli jest realizacją obowiązków wynikających z przepisów prawa wspólnotowego o ochronie konkurencji lub przepisów prawa wspólnotowego w zakresie ochrony interesów finansowych Wspólnoty Europejskiej.¹⁷

Ewentualne przedłużenie czasu trwania kontroli określonego w upoważnieniu wymaga uzasadnienia na piśmie. Uzasadnienie musi być doręczone przedsiębiorcy i wpisane do książki kontroli przed podjęciem dalszych czynności kontrolnych. Wspomniane upoważnienie jest to dokument, który powinien posiadać kontrolujący, a który – jak jego nazwa wskazuje – upoważnia wskazaną w nim osobę do przeprowadzenia kontroli.

ZAKOŃCZENIE

Ochrona pracy, ma na celu ochronę praw pracownika a przede wszystkim jego życia i zdrowia przed czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi w środowisku pracy. Ma na celu stworzenie pracownikowi optymalnych warunków pracy z punktu widzenia ergonomii, fizjologii i psychologii pracy. Wszystkie te czynniki mają zapewni osobie pracującej bezpieczeństwo i higienę w miejscu pracy. W całym systemie ochrony prac na pierwszy plan wysuwa się człowiek i jego zdrowie, dlatego na pojecie ochrony pracy składają się gwarancje prawne. Obejmują one wszystkie normy prawne ustanowione w interesie pracujących. Znajduje się tutaj również cześć norm prawa pracy, które bezpośrednio służą celom ochrony zdrowia pracowników przed zagrożeniami, jakie mogą powstać w procesie pracy.

Zasada zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy wyrażona w art. 15 Kodeksu pracy stanowi potwierdzenie na gruncie prawa pracy konstytucyjnej zasady, w myśl, której każdy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Obowiązki pracodawcy w tym zakresie oznaczają konieczność zapewnienia pracownikom faktycznego bezpieczeństwa, a nie jedynie formalne wypełnianie obowiązków określonych przez prawo. Pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy zarówno pracownikom, jak i innym osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu przez niego wyznaczonym. W razie prowadzenia prac w miejscu, do którego mają dostęp osoby nie biorące udziału w procesie pracy, pracodawca jest obowiązany zastosować środki niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia również tym osobom.

Natomiast zapewnienie tego, aby zarówno pracodawcy, jak i pracodawcy wypełniali swoje obowiązki należy do organów, które realizując swoje działania przy wykorzystaniu posiadanych kompetencji wpływają na kształtowanie optymalnych warunków pracy. Przy czym pracy organów nadzoru nie można sprowadzać jedynie do funkcji kontrolnych. Istotą jest ich współpraca z przedsiębiorcami, bo tylko dzięki temu możliwe jest właściwa ochrona zdrowia i życia pracownika. Podmioty te właściwie zarządzane, mające odpowiednio wyznaczone cele i skupiające ludzi o wysokich kompetencjach mogą przyczynić się do właściwej organizacji pracy i zapewnienia jej odpowiednich warunków. Z związku z tym nowoczesna organizacja związkowa jest partnerem pracodawcy w kształtowaniu stosunków społecznych w przedsiębiorstwie. Aby efektywnie wypełniać swoją misję, powinna być kierowana przez liderów doskonale znających przepisy prawa związkowego, dobrze orientujących się w ekonomii, dążących do zakończenia każdych negocjacji wspólnym sukcesem. Znajomość kompetencji organizacji związkowych i realiów ekonomicznych pozwala skutecznie zabezpieczać interesy reprezentowanych pracowników, mając jednocześnie na uwadze dobro firmy. Koegzystencja partnerów społecznych w poszanowaniu zasady dialogu społecznego leży we wspólnym interesie związków zawodowych i pracodawców.

Także wszelkie nakazy wydawane przez inspektorów pracy należy traktować, jak wytyczne, których realizacji zapewni zwiększenie bezpieczeństwa pracownika, a tym samym przyczyni się do poprawy warunków ekonomicznych firmy.

BIBLIOGRAFIA

1. I. Jackowska „Służby bhp w zakładach pracy”, Gazeta Prawna nr 40 (1149) 2004r.

2. I. Jackowska „Inspektor pracy przychodzi do firmy na kontrolę”, Gazeta Prawna nr 177 (1286) 2004r.

3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. nr 129, poz. 844,1997r, )

4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. nr 109, poz. 704)

5. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996r. w sprawie szczegółowych zasad szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. nr 62, poz. 285)

6. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1998r w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz sposobie ich dokumentowania, a także zakres informacji zamieszczanych w rejestrze wypadków przy pracy ( Dz. U. nr 744 z późniejszymi zmianami)

7. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974r, Kodeks pracy ( Dz. U. z 1998r, nr 21, poz. 94 z późniejszymi zmianami)

8. Ustawa z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 213, poz. 2081)

9. Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. nr 173, poz. 1807)

10. Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. 1991r, nr 55, poz. 234)

11. Ustawa z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy (Dz. U. 1983r. nr 35, poz. 163 z późniejszymi zmianami)

12. Ustawa z dnia 6 lipca 2001r o Trójstronnej Komisji do spraw społeczno-gospodarczych i wojewódzkich komisjach dialogu społecznego (Dz. U. nr 100, poz. 1080)

13. Ustawa z 6 marca 1981r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. 2001r. nr 124, poz. 1362)

14. J. Wratny, Kodeks pracy Komentarz, Wydawnictwo Beck 2005r.

15. T. Wyka „Służby bhp w Polsce i za granicą”, Atest Ochrona Pracy, nr 1 2003r.

16. www.pip.gov.pl

17. www.mgip.gov.pl

18. www.wiem.onet.pl

1 Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych. Dz. U. 1991 r. Nr 55 poz. 234 . Rozdział 1, art.1

2 jw.

3 www.mgip.gov.pl

4 Ustawa o związkach zawodowych z dnia 23 maj 1991r. (Dz. U. 1991 r. Nr 55 poz. 234); Rozdział 3, Art.19.1

5 www.mgip.gov.pl

6 www.wiem.onet.pl

7 Ustawa z 6 marca 1981r o Państwowe Inspekcji Pracy (Dz. U. 2001 r. Nr 124 poz. 1362)

8 www.pip.gov.pl

9 Ustawa z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy (Dz.U. 1983r. Nr 35, poz. 163 z późniejszymi zmianami)

10 Jerzy Wratny Kodeks pracy Komentarz. Wydawnictwo C.H. Beck 2005r, str. 542

11 jw. str. 543

12 Art. 237¹¹ & 1 w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 64 ustawy z dnia 14 listopada 2003 roku o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 213, poz.2081). Zmiana weszła w życie 1 stycznia 2004 roku.

13 Iwona Jackowska „Służby bhp w zakładach pracy”, Gazeta Prawna nr 40 (1149) 2004r.

14 Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie szczegółowych zasad szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. nr 62, poz. 285).

15 www.pip.pl

16 Iwona Jackowska „Inspektor pracy przychodzi do firmy na kontrolę”, Gazeta Prawna Nr 177 (1286), wrzesień 04

17 Artykuł 83 ustawy z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej ( Dz. U. nr 173, poz. 1807)

32