3. Uprawnienia związków zawodowych

Uprawnienia związków zawodowych wynikają z rozdziału 3 Ustawy o związkach zawodowych. Art.19.1 tejże ustawy mówi, iż organizacja związkowa, reprezentatywna w rozumieniu ustawy z dnia 6 lipca 2001 r. o Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych i wojewódzkich komisjach dialogu społecznego (Dz. U. Nr 100, poz. 1080), zwanej dalej „ustawą o Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych”, ma prawo opiniowania założeń i projektów aktów prawnych w zakresie objętym zadaniami związków zawodowych. Nie dotyczy to założeń projektu budżetu państwa oraz projektu ustawy budżetowej, których opiniowanie regulują odrębne przepisy.⁴ W myśl w/w zapisu organizacji związkowej reprezentatywnej w rozumieniu ustawy o Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych przysługuje prawo opiniowania założeń i projektów ustaw i aktów wykonawczych w zakresie objętym zadaniami związku zawodowego oraz występowania do Sądu Najwyższego z wnioskami o wyjaśnienie przepisów prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Związki zawodowe na poziomie ogólnokrajowym mają również prawo do opiniowania aktów prawnych, uczestniczenia w sporach zbiorowych i podpisywania układów zbiorowych pracy. Sprawując kontrolę nad przestrzeganiem prawa pracy związki zawodowe mogą również występować do właściwego organu administracji państwowej i samorządu terytorialnego lub pracodawcy z żądaniem spowodowania usunięcia nieprawidłowości.⁵

Ponadto działacze związkowi korzystają z ułatwień umożliwiających wykonywanie funkcji związkowych, takich jak: zwolnienie od pracy z zachowaniem wynagrodzenia w celu wypełnienia czynności związkowej, uzyskanie urlopu bezpłatnego w przypadku pełnienia z wyboru funkcji związkowych poza zakładem pracy. Członkowie zarządu zakładowej organizacji związkowej, w ilości uzależnionej od liczby członków związku w danym zakładzie, mogą korzystać z częściowego lub całkowitego zwolnienia od pracy na okres kadencji – bezpłatnego lub z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, w zależności od wniosku zarządu. Rozwiązanie stosunku pracy z członkami zarządu związku zawodowego lub innymi pracownikami reprezentującymi związek wobec pracodawcy, w liczbie określonej w ustawie o związkach zawodowych, oraz zmiana dotyczących ich warunków pracy i płacy w czasie trwania mandatu oraz w ciągu roku po jego wygaśnięciu musi być poprzedzona uzyskaniem zgody zarządu zakładowej organizacji zakładowej. Z tych samych gwarancji trwałości stosunku pracy korzysta również do 3 członków komitetu założycielskiego związku zawodowego przez 6 miesięcy od dnia utworzenia komitetu.

2. Państwowa inspekcja pracy

Państwowa Inspekcja Pracy (P.I.P.) - jest to państwowy organ powołany 1981 do nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, zwłaszcza przepisów bhp. Podlega Sejmowi, nadzór nad nią sprawuje Rada Ochrony Pracy.⁶ Podległość Państwowej Inspekcji Pracy Sejmowi wyraża się zwłaszcza w powinności Głównego Inspektora Pracy przedstawiania Sejmowi, a także Radzie Ministrów corocznych sprawozdań z działalności tej inspekcji wraz z wynikającymi z tej działalności wnioskami dotyczącymi przestrzegania prawa pracy przez zakłady pracy i nadzorujące je jednostki organizacyjne oraz organy administracji państwowej i organizacje społeczne. Wyraża się ona także w zasadzie, że Głównego Inspektora Pracy powołuje i odwołuje Marszałek Sejmu po zasięgnięciu opinii Rady Ochrony Pracy, zaś zastępców Głównego Inspektora Pracy powołuje i odwołuje Marszałek Sejmu na wniosek Głównego Inspektora Pracy. Łączy się ona także z upoważnieniem Prezydium Sejmu i Marszałka Sejmu do wydawania aktów prawnych regulujących działalność Państwowej Inspekcji Pracy. Prezydium Sejmu ustala siedziby i terytorialny zakres właściwości okręgowych inspektoratów pracy, tryb wykonywania przez Państwową Inspekcję Pracy czynności kontrolnych oraz jej statut, zaś Marszałek Sejmu ustala tabelę stanowisk i stan etatów Państwowej Inspekcji Pracy oraz zasady wynagradzania, przyznawania dodatków do wynagrodzeń, a także innych świadczeń. Prezydium Sejmu powołuje Radę Ochrony Pracy, która z kolei sprawuje nadzór nad Państwową Inspekcją Pracy.

Podległość Sejmowi ma zapewnić Państwowej Inspekcji Pracy wysoki stopień autonomii i niezależności wobec kontrolowanych jednostek oraz administracji publicznej i stanowi odejście od tradycji, zwłaszcza z okresu międzywojennego, według której inspekcja pracy stanowi cześć administracji pracy, jak i zasad ukształtowanych w latach pięćdziesiątych, zgodnie, z którymi inspekcję tę traktowano jako integralną część działalności związków zawodowych.

Nadzór nad Państwową Inspekcją Pracy ze strony Rady Ochrony Pracy nie ma charakteru władczego w tym znaczeniu, w jakim pojmowany jest nadzór jako zespół uprawnień przysługujących tej Inspekcji. Przejawia się on w wyrażaniu przez Radę Ochrony Pracy stanowiska w określonych sprawach oraz w formułowaniu opinii.

P.I.P. tworzą: Główny Inspektorat Pracy, okręgowe inspektoraty i inspektorzy działający w terenie. Główny Inspektor Pracy reprezentuje Państwową Inspekcję Pracy na zewnątrz oraz kieruje całokształtem jej działalności i wydaje w tym zakresie zarządzenia, natomiast jego zastępcy sprawują bieżący nadzór nad działalnością określonych przez Głównego Inspektora Pracy jednostek i komórek organizacyjnych. Przy Głównym Inspektorze Pracy działają jako stałe organy doradcze i konsultacyjne: Kolegium Głównego Inspektora Pracy, Komisja Prawna Głównego Inspektora Pracy oraz Komisja Głównego Inspektora Pracy do spraw Bezpieczeństwa i Higieny Pracy w Rolnictwie Indywidualnym. W razie stwierdzenia naruszeń przepisów organy P.I.P. mogą m.in. nakazać usunięcie uchybień, wstrzymać wykonanie określonej pracy lub sprzeciwić się uruchomieniu zakładu, występować o wyciągnięcie konsekwencji w stosunku do osób winnych naruszenia i orzekać w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika.

2.1. ZADANINA PAŃSTWOWEJ INSPEKCJI PRACY

Zakres zadań PIP reguluje rozdział 2 ustawy z 6 marca 1981r. o Państwowej Inspekcji Pracy. W myśl jej zapisów do zakresu działania Głównego Inspektora Pracy należy w szczególności:

1) kierowanie działalnością Głównego Inspektoratu Pracy i okręgowych inspektorów pracy,

• sprawowanie nadzoru zwierzchniego nad postępowaniem mandatowym w sprawach o wykroczenia, o których mowa w art. 75 § 1 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia,

• sprawowanie ogólnego nadzoru nad przestrzeganiem Prawa pracy oraz przedkładanie właściwym organom ocen, opinii i wniosków w tej dziedzinie,

• opiniowanie projektów aktów prawnych dotyczących prawa pracy oraz inicjowanie prac legislacyjnych w tej dziedzinie,

• inicjowanie przedsięwzięć w zakresie rozwiązywania i wdrażania postępu technicznego w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy,

• wnioskowanie w sprawach nauczania i szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy, prowadzenie działalności w zakresie szkolenia inspektorów pracy oraz nadzór nad działalnością Ośrodka Dokształcania i Doskonalenia Kadr Państwowej Inspekcji Pracy,

• prowadzenie działalności wydawniczej i propagandowej w zakresie ochrony pracy,

• udział w pracach komisji rządowych badających wypadki przy pracy, powołanych na podstawie przepisów szczególnych,

• sporządzanie i przedkładanie informacji i sprawozdań, o których mowa w art. 7.

2. Główny Inspektor Pracy wykonuje swoje zadania przy pomocy podległego mu Głównego Inspektoratu Pracy.

3. Główny Inspektor Pracy udostępnia Ministrowi Pracy, Płac i Spraw Socjalnych zbiorcze wyniki kontroli oraz oceny przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.⁷

Główny Inspektor Pracy jest organem, który stoi na czele Państwowej Inspekcji Pracy. Nie kieruje jednakże bezpośrednio pracą inspektów pracy, na których spoczywa ciężar bieżącego praktycznego realizowania zasadniczych zadań, jakie stoją przed Państwową Inspekcją Pracy, tj. nadzorowania i kontrolowania przestrzegania prawa pracy. Jego wpływ na ich pracę jest pośredni (poprzez okręgowe inspektoraty pracy, którymi kieruje) i ograniczony, gdyż inspektorzy ci mają niezależną pozycję, co wyraża się w ustawowej zasadzie, iż w zakresie swojego działania są oni niezależni od jakichkolwiek wpływów postronnych osób, a ponadto są pracownikami okręgowych inspektoratów pracy, a nie Głównego Inspektoratu Pracy. Oznacza to także, że nadzór ogólny Głównego Inspektora Pracy nad przestrzeganiem prawa pracy ma charakter swoisty i w zasadniczy sposób różni się do nadzoru wykonywanego przez inspektorów pracy.

Do zakresu działania okręgowego inspektora pracy należy w szczególności:

1) kierowanie działalnością okręgowego inspektoratu pracy oraz nadzór i koordynacja działalności inspektorów pracy,

2) dokonywanie podziału zadań między inspektorów pracy z uwzględnieniem ich kwalifikacji zawodowych,

3) zatwierdzanie planów kontroli zakładów pracy, sporządzanych przez inspektorów pracy,

4) rozpatrywanie odwołań od nakazów inspektorów pracy,

5) prowadzenie ewidencji zakładów pracy działających na terenie jego właściwości,

6) sporządzanie sprawozdań z działalności okręgowego inspektoratu pracy.

2. Okręgowy inspektor pracy wykonuje swoje zadania przy pomocy okręgowego inspektoratu pracy.

Do zadań ustawowych Państwowej Inspekcji Pracy należy między innymi:

• nadzór i kontrola przestrzegania przez pracodawców prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów dotyczących stosunku pracy, wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń ze stosunku pracy, czasu pracy, urlopów, ochrony pracy kobiet, młodocianych i osób niepełnosprawnych;

• kontrola przestrzegania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przy projektowaniu budowy, przebudowy i modernizacji zakładów pracy oraz stanowiących ich wyposażenie maszyn i urządzeń technicznych oraz technologii;

• uczestniczenie w przyjmowaniu do eksploatacji wybudowanych lub przebudowanych zakładów pracy lub ich części;

• nadzór i kontrola przestrzegania przez pracodawców wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy przy konstruowaniu i produkcji maszyn, urządzeń i narzędzi pracy;

• analizowanie przyczyn wypadków przy pracy i chorób zawodowych, kontrola stosowania środków zapobiegających tym wypadkom i chorobom oraz udział w badaniu okoliczności i przyczyn wypadków ciężkich, zbiorowych i śmiertelnych;

• ściganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika i udział w postępowaniu w tych sprawach w charakterze oskarżyciela publicznego;

• wnoszenie powództw oraz uczestniczenie w postępowaniu przed sądem pracy w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy;

• udzielanie porad technicznych i prawnych;

• opiniowanie projektów aktów prawnych oraz inicjowanie prac legislacyjnych w zakresie prawa pracy;

• inicjowanie przedsięwzięć w sprawach ochrony pracy w rolnictwie indywidualnym.⁸