2. Княжац. Ўлада. Гаспадар. Рада. Вальны сойм і павятовыя соймікі.

Па форме праўлення ВКЛ – манархія. На чале - князь, пасада якога выбарн. Улада князя не абмяжоўв. Манархія наз. “абсалютнай”. У дакументах ВКЛ наз. “гаспадарства”, князь – “гаспадар”. Ад імя гаспадара выдаваліся законы, ажыццяўляліся паліт. справы. Па складаным пытанням князь раеўся з вядомымі людзьмі княства. З гэтых людзей склаўся орган “рада”. У сувязі з тым, што рада існавала пры гаспадары - “гаспадарская рада”. Рада набыла правы і пераутвар. ў орган, які абмяжоўваў правы князя. Асабістае значэнне рада набыла пасля грамат Аляксандра (1492, 1505). З вызнач. функцый рады, вызн. яе склад, т.е. спачатку яна мела дарачы характар, а потым заканадаўчы. Пасля 1492 рада кантраляв. князям. У склад рады ўваходзілі: канцлер, гетман, земскі падскарбій, маршалак земскі, маршалак дворны, маршалак соймавы, ваяводы, магнаты, не мелі высокіх дзярж. пасад, запрошаны князем. Першае месца ў радзе займаў каталіц. біспут. Усе пасады, акрамя біспута займаліся ажыццяўлен. выкан. функцый. У дзяржаве гэтых людзей наз. “міністры ці дзяржаўцы”. Сярод іх выдзял. вышэйшыя міністры: канцлер, гетман, падскарбій земскі.

Канцлер – загадчык дзярж. канцылярыяй і дзярж. пячаткі, без якога дакумент не меў юрыд. сілы. Ен адказваў за фармір. архіва ВКЛ, які наз. “метрыка”. У яго намеснік “падканцлер”, меў малую пячатку і ў адсутнасці канцлера меў яго правы. Гетман – адказваў за узброен. сілы дзяржавы. У якасці атрыбута ўлады меў булаву. У галоўн. гетмана намеснік – “гетмапольны”. Земскі падскарбій – адказваў за скарб дзяржавы, за размер і сбор падаткаў. Яго намеснік – “падскарбій дворны”. Маршалак земскі – з’яўляўся старшым на пасяджэнні гаспад. рады і вальн. сойму да абрання маршалка соймавага. Маршалак дворны – кіраваў службамі, якія забяспеч. жыцце князя. Маршалак соймавы – старшы на пасяджэнні вальнага сойму. У адміністрац. плане ВКЛ падзялялася: намесніцтвы, удзельн. княствы, воласці. Сяр. 16 ст. асн. адміністр. адзінкай - “ваяводства”. Першыя ваяводствы узніклі 1413 (Віленскае, Троцкае). Па рэформе 156-66 з’явілася 9 ваяводстваў. Яны падзял. на паветы. На тэр. суч. Бел. 2 ваяводствы не падзял. на паветы (Полацк, Мсціслаўль). На чале павета стаяў – “павятовы стараста”.

Пачын. з Гедыміна на Бел. будаўніцтва замкаў. У ваяводстве існав. па нек.і замкаў. На чале замкаў– “камендант”. Замкі падпародк. “каштэляну”. Для выраш. тэрмін. пытан. князь не заўседы склікаў усю раду, а толькі частку - “пярэдняя рада”. У яе ўвах.і: каталіц. біспут, ваяводы і кашталяны Віленскага і Троцкага ваяводстваў (5 чал.). Пач. з 15 ст. у ВКЛ з’яўл. орган, які стан. галоў. заканад.– “вальны сойм”. Функцыі сойму вызнач. дакладна не былі і склад. не вызнач. Да сяр. 16 ст. у рабоце сойма мела права прымаць удзел шляхта. Пасля рэформы 1566 вызнач. функцыі. Сойм складац. з 2 палат: вышэйш. і ніжэйш. Вышэйшая – “сенат”: гаспадар. рада, спец. прызн. князі (магнаты). Сенатары падзял.я на старшых і малод. Ніж. палата – выбарн. - “пасольская ізба”. Прадстаўн. вышэйшай – “сенатары”, ніж. – “паслы”. Па рэформе 1565-66 – у павет накір. па 2 дэпутаты. Сойм збіраўся 1 раз у 2 г. Пасядж. адбываліся восенню пасля таго, як законч. палявыя работы. Сойм працяг. работу 6 тыдняў. Пасля зацвярдж. парадку работы сойма і старшыні, палата абмяркоўвала асобна. За тыдзень да заканч. сойму, збіраліся разам і прымалі рашэнні. Рашэнне прымалася большасцю галасоў. У паветах існав. орган “павятовы соймік”. Яны вырашалі пытан., звязан. з жыццем шляхты дадзенага павета. Соймік збір. па неабход., 2 разы абавязкова. 1 р. – калі выбір. дэпутаты на вальны сойм, 2 – пасля заканч. сойму. Кожны дэпутат, які накір. на сойм, атрым. інструкцыю, у якой пераліч. пытан., якія ен павінен адстайваць на сойме. Адыход ад інструкцыі забаран.

Вышэйш. суд. інстанцыяй – “вялікакняж. суд”. 1581 – з’явіўся “галоўны трыбунал ВКЛ”. Кожны павет накір. у трыбунал па 2 дэпутаты. 1609 – у ВКЛ “скарбовы трыбунал”, выкон. справы, звязан. з фінансамі. 1726 – як самаст. адзінка скарбовы трыбунал спыніў існаван. Яго ф-ыі перададз. гал. трыбуналу. Па рэформе 1565 – з’явіліся “павятовыя шляхец. суды”. Было 3 суды: земскі, гродскі, падкаморскі. Земскі – разліч. грамадзян. справы шляхты. Ен склад.: суддзі, падсудка, пісара. Яны павінны ведаць: польскую і бел.мову. На кожную з гэтых пасад выбір. 4-х кандыдатаў. З гэтых 12 чал. Выбіралі - 3. Гродскі – у сувязі з тым, што пасядэнні праходзілі ў замку, ен наз. “замкавы”. Разгядаў крымінальн. справы шляхты. Склад.: суд. стараста. Для выраш. спрэч. пытан. стараста ствараў калегію, куды ўваход.: суддзя, падсудак, пісар, якія выбір. шляхтай. Падкаморскі – разгляд. межаван. пытан. шляхты. Склад. з падкаморка, які ствараў калегію. Для сялян існ. сялянскі (копны) абшчын. суд.