- •Сурет 13.1. Жоспарлау, шешім қабылдау мен басқару процестерінің жиынындағы сметаның орны
- •2010 Жыл үшін басқа да релевантты мәліметтер:
- •2010Ж. Үшін Пайда мен залалдардың сметалық шоты
- •31 Желтоқсанға сметалық баланстық есептеме (£)
- •2010 Сметалық жыл үшін кассалық шоғырландырылған смета (£)
- •Студенттердің өз бетімен дайындалуына арналған бақылау сұрақтары:
- •Бас бюджеттің (Master budget) құрылымы
2010 Жыл үшін басқа да релевантты мәліметтер:
Дайын өнім туралы мәліметтер:
|
Альфа |
Сигма |
Болжамды өткізу көлемі, бірлік |
8500 |
1600 |
Өнімді өткізу бағасы, £ |
100 |
140 |
Жоспарлы кезең соңындағы қажетті кор, бірлік |
1870 |
90 |
Жоспарлы кезең басындағы қор, бірлік |
170 |
85 |
Негізгі материалдық қорлар туралы мәліметтер:
|
X материалы |
Ү материалы |
Есепті кезең басындағы запастар, бірл. |
8500 |
8000 |
Есепті кезең соңында қажетті запастар, бірл. |
10 200 |
1700 |
Үстеме шығындар туралы мәліметтер:
Үстеме шығындарды бөліп таратудың сметалық ставкасы (негізгі өндірістік жұмысшылардың бір жұмыс сағатына): |
1-цех, £ (Альфа) |
2-цех, £ (Сигма) |
қосымша материалдар |
0,30 |
0,20 |
көмекші жұмысшылардың еңбегі |
0,30 |
0,30 |
энергия (айнымалы бөлігі) |
0,15 |
0,10 |
жөндеу және техникалык қызмет көрсету (айнымалы бөлігі) |
0,05 |
0,10 |
Сметалық тұрақты үстеме шығындар: |
|
|
амортизация |
25 000 |
20 000 |
бақылау |
25 000 |
10 000 |
энергия (тұрақты бөлігі) |
10 000 |
500 |
жөндеу және техн. қызмет көрсету (тұрақты бөлігі) |
11 400 |
799 |
Өндірістік емес үстеме шығындар туралы мәліметтер:
үстеме шығыстардың бағалануы: |
(£) |
Өндірістік емес шығыстар: |
|
канцелярлық (әкімшілік) шығыстары |
1000 |
еңбек ақы: |
|
өнімді өткізу бөлімі |
18 500 |
әкімшілік |
7000 |
сатышуларға коммиссиондық төлемдер |
15 000 |
көлік шығыстары (өнімді өткізу бөлімі) |
5500 |
жарнама |
20 000 |
басқа да (офистік) |
2000 |
|
69 000 |
Сметаға сәйкес нақты акшаның қозғалысы, (£):
|
1-тоқсан |
2- тоқсан |
3- тоқсан |
4- тоқсан |
Өнімді өткізуден түсетін ақша түсімі |
250 000 |
300 000 |
280 000 |
246 250 |
Төлемдер: |
|
|
|
|
қолданылған материалдар үшін |
100 000 |
120 000 |
110 000 |
136 996 |
еңбек ақы шығындары |
100 000 |
110 000 |
120 000 |
161 547 |
басқа да шығындарға |
30 000 |
25 000 |
18 004 |
3 409 |
Талап етіледі: 2010 жылға шоғырландырылған сметаны дайындау және келесі жеке сметаларды әзірлеу қажет:
өнімді өткізу сметасы;
өндірістік смета;
негізгі материалдарды қолдану сметасы
негізгі материалдарға жұмсалған шығындар сметасы;
негізгі жұмысшылардың еңбек шығындарын төлеу сметасы;
жалпы зауыттық үстеме шығындар сметасы;
өнімді өткізу және әкімшілік шығыстары сметасы;
шоғырландырылған кассалық сметаны.
Өнімдерді сату (өткізу) сметасы басқа да құрастырылатын барлық сметалар үшін негіз болып келеді, өйткені түпкілікті барлық шығындар, тікелей сату көлеміне тәуелді. Смета компания сатуға жоспарлаған әр бұйым саны мен сатудан алынатын жоспарлы түсім көлемін көрсетеді. Мәселен, «Ереке» компаниясы нарықтың маркетингтік талдауын жүргізіп, оның нәтижелері бойынша өнімдерді сатудың жалпы сметасын дайындады деп шамалайық:
Кесте 1. 2010 жылға өнімдерді өткізу (сату) сметасы
Өнім түрі |
Өткізу көлемі, бірлік |
Өткізу бағасы (£) |
Өткізуден түскен табыс (£) |
«Альфа» бұйымы |
8500 |
100 |
850 000 |
«Сигма» бұйымы |
1600 |
140 |
224 000 |
Жиыны |
|
|
1074 000 |
1-кесте жыл үшін жалпы сметаны ұсынады. Тәжірибеде мұндай сматадан өзге жауапкершілік ауқымдары бойынша егжей-тегжейлі көмекші сметалар құрастырылады, мысалы, сату аймақтары, сонымен қатар әр бұйымның сатылуына айлар бойынша талдау жүргізіледі.
Өндірістік смета тек көлемдік көрсеткіштерде құрастырылады және өндіріске жауапты менеджердің жауапкершілік ауқымына енеді. Оның басты мақсаты – тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыру үшін жеткілікті өндіріс көлемін қамтамасыз ету және экономикалық тиімді деңгейдегі тауарлы-материалдық запастар көлемін қолдану. Төменде жылдық өндірістік смета ұсынылған:
Кесте 2. Жыл үшін өндірістік смета, (бірлікпен)
Көрсеткіш атауы |
1-цех |
2-цех |
Өткізу көлемі |
8500 |
1600 |
Кезең соңындағы жоспарлы қор |
1870 |
90 |
Сатылуға дайын және қоймадағы запастар жиыны |
10 370 |
1690 |
Кезең басындағы қор |
(170) |
(85) |
Жоспарлы өндіріс көлемі: |
10 200 |
1605 |
1-ші және 2-цех басшылары өндіріс сметасын орындау үшін қажетті материалдар бағасын дайындауы тиіс. Жылдық негізгі өндірістік материалдарды қолдану сметасы келесі формуламен анықталады:
Өндіруге тиісті дайын өнім = [(өткізу көлемі + кезең соңындағы
жоспарлы қор) – кезең басындағы қор] (13.1)
3-кесте. Негізгі материалдарды өндірісте қолдану бойынша смета
|
Цех 1 |
Цех 2 |
Жиыны |
|||||||
бірлік |
баға (£) |
Шығын (£) |
бірлік |
баға (£) |
Шығын (£) |
Жалпы бірлік |
Жалпы бағасы |
(£) |
||
Х мате риалы
|
102000* |
1,8 |
183600 |
12840 *** |
1,8 |
23112 |
114 840 |
1,8 |
206712 |
|
У мате риалы |
51000** |
4,0 |
204000 |
14440 **** |
4,0 |
57780 |
65 445 |
4,0 |
261780 |
|
Жиыны: |
|
|
387600 |
|
|
80892 |
|
|
468492 |
|
* 10 200 бұйым, бір бұйымға 10 бірлік материалдан |
||||||||||
** 10 200 бұйым, бір бұйымға 5 бірлік материалдан |
||||||||||
*** 1605 бұйым, бір бұйымға 8 бірлік материалдан |
||||||||||
****1605 бұйым, бір бұйымға 9 бірлік материалдан |
||||||||||
Негізгі өндірістік материалдарды сатып алу бойынша шығындар сметасына сатып алулар бойынша менеджер жауапты, өйткені өндіріс қажеттілігін қамтамасыз ететін, жоспарланған шикізат көлемін сатып алу жауапкершілігі нақ өзіне жүктелген. Оның міндетіне жоспарланған сатып алу бағасымен осы материалдарды уақтылы сатып алу кіреді. Бұдан басқа, ол жоспарланған шикізат қорының деңгейін де қамтамасыз етуі тиіс. Негізгі өндірістік материалдарды сатып алу бойынша жылдық шығындар сметасы келесідей түрде бейнеленеді:
4-кесте. Негізгі материалдарды сатып алу шығындары сметасы
|
Материал Х, бірлік |
Материал У, бірлік |
Материалдарды қолдану жылдық сметасы бойынша өндіріс қажеттілігін өтеу үшін керекті мөлшер |
114 840 |
65 445 |
Кезең соңындағы жоспарланған қор |
10 200 |
1700 |
|
125 040 |
67 145 |
Кезең басындағы қолда бар қор |
(8500) |
(8000) |
Сатып алынуға тиісті мөлшер |
116 540 |
59 145 |
Материал бірлігін сатып алудың жоспарлы бағасы (£) |
1,8 |
4,0 |
Сатып алулар бойынша жасалатын шығындар жиыны (£) |
209 772 |
236 580 |
Еңбек бойынша сметаны орындауға 1-ші және 2-цех басшылары жауапты. Олар өндіріс мұқтаждығын қанағаттандыруға керекті жұмыс уақыты жұмсалымдарының есебін даярлауы тиіс. Егер кәсіпорында жұмыскерлердің квалификациялық (мамандану) бөлу орын алса, онда әр квалификация бойынша еңбек түрі сметада жеке көрсетіледі. Сметалық сағаттық нормалар еңбек қатынастары бөлімінде анықталады.
5-кесте. Негізгі өндірістік жұмыскерлердің еңбегі бойынша жылдық смета
|
Цех 1 |
Цех 2 |
Жиыны |
Жоспарланған өндіріс көлемі, бірлік |
10 200 |
1605 |
|
Бұйым бірлігіне қажетті жұмыс уақыты, сағат |
10 |
15 |
|
Жалпы жоспарланған жұмыс уақыты |
102 000 |
24 075 |
126 075 |
Еңбек ақының жоспарланған сағаттық ставкасы, (£) |
3 |
3 |
|
Жалпы еңбек ақыны төлеуге, (£) |
306 000 |
72 225 |
378 225 |
Жалпызауыттық үстеме шығындар сметасын дайындауға өндірістік бөлімдердің менеджерлері жауапты. Сметадағы үстеме шығындардың жалпы сомасы өндірістің жобаланған деңгейіне байланысты жеке баптар бойынша шығындардың өзгеруіне тәуелді болады.
6-кесте. Жалпызауыттық үстеме шығындардың жылдық сметасы
Болжанған қызмет: 102 000 сағ. 1цехтың және 24 075 сағ. 2цехтың негізгі өндірістік жұмыскерлерінің (қысқаша - НӨЖ) еңбек жұмсалымдары
|
НӨЖ 1сағ. еңбегіне есептелген ҮШ ставкасы |
Үстеме шығындар |
Жиыны, (£) |
||||
Цех1, (£) |
Цех2, (£) |
Цех1, (£) |
Цех2, (£) |
||||
Бақыланатын үстеме шығындар (ҮШ): |
|||||||
Қосымша материалдар |
0,30 |
0,20 |
30 600 |
4815 |
|
||
Жанама еңбек |
0,30 |
0,30 |
30 600 |
7222 |
|
||
Энергия (айнымалы бөлігі) |
0,15 |
0,10 |
15 300 |
2407 |
|
||
Жөндеу және техникалық қызмет көрсету (айнымалы) |
0,05 |
0,10 |
5100 |
2407 |
|
||
Жиыны |
|
|
81 600 |
16 851 |
98 451 |
||
Бақыланбайтын үстеме шығындар (ҮШ): |
|||||||
Амортизация |
|
|
25 000 |
20 000 |
|
||
Бақылау |
|
|
25 000 |
10 000 |
|
||
Энергия (тұрақты бөлігі) |
|
|
10 000 |
500 |
|
||
Жөндеу және техникалық қызмет көрсету (тұрақты) |
|
|
11 400 |
799 |
|
||
Жиыны |
|
|
71 400 |
31 299 |
102 699 |
||
Жалпы үстеме шығындар |
|
|
153 000 |
48 151 |
201 150 |
||
Цехтік ҮШ есептелген сметалық ставкалары (£) |
1,50* |
2,00** |
|
||||
* Жалпы ҮШ £153 000, бөлу негізгі өндір. жұмыскерлер 102000 сағ.еңбегіне |
|||||||
** Жалпы ҮШ £48 151, бөлу негізгі өндір. жұмыскерлердің 24075 сағ.еңбегіне |
|||||||
Үстеме шығындардың айнымалы баптары бойынша сметалық жұмсалымдары әр цех бойынша негізгі өндірістік жұмыскерлердің сметалық еңбегін айнымалы үстеме шығындардың сметалық сағаттық ставкасына көбейту арқылы анықталады. Барлық айнымалы үстеме шығындар негізгі өндірістік жұмыскерлердің еңбек ұзақтығына тәуелді болады деп шамаланады.
Өнімді өткізумен байланысты және әкімшілік мақсаттағы шығындар сметалары бұл жерде, мысалды тек жеңілдету үшін біріктірілген. Тәжірибеде бұл сметалар жеке құрастырылуы тиіс: сатылым бойынша менеджер өткізу бөлімінің сметасы үшін, ал әкімшілік бөлімінің басшысы - әкімшілік сметасына жауап беруі тиіс.
7- кесте. Өнімді сатумен байланысты және әкімшілік мақсаттағы шығындар бойынша жылдық смета (£)
Сату бойынша шығындар: |
|
|
еңбек ақы |
18 500 |
|
комиссиондықтар |
15 000 |
|
көлік шығындары |
5500 |
|
жарнама |
20 000 |
59 000 |
Әкімшілік мақсаттағы: |
|
|
канцелярлық тауарлар мен шешім қабылдау |
1000 |
|
еңбек ақы |
7000 |
|
Басқа да шығындар |
2000 |
10 000 |
|
|
69 000 |
Негізгі өндірістік жұмыскерлердің еңбегі бойынша жұмсалымдар сметасын бақылау үшін, негізгі өндірістік материалдарды қолдану сметасы мен жалпызауыттық үстеме шығындардың сметалары цехтық сметаға (әр қайсысы жеке) жинақталады. Әдетте, мұндай сметалар он екі жекелей айлық сметаларға жіктеліп, нақты шығындар жоспарлы әр баппен салыстырылады. Мұндай салыстыру, цех басшысы өзіне жауапты шығындарға қаншалықты тиімді бақылау жүргізгеніне объективті баға беруге мүмкіндік береді. 1 цех үшін цехтік смета келесі түрде болады:
Цех 1 - жылдық өндірістік смета (£)
|
|
Сметалық мәлімет |
Нақты мәлімет |
Негізгі өндірістік жұмыскерлердің еңбегі (5 кестеден): |
|
|
|
102 000 сағ, сағатына £3 |
|
306 000 |
|
Негізгі өндірістік материалдар (3 кестеден): |
|
|
|
102 000 бірл. материал X, бірлігі £1,80 |
183 600 |
|
|
51 000 бірл. материала У, бірлігі £4 |
204 000 |
387 600 |
|
Бақыланатын үстеме шығындар (6 кестеден): |
|
|
|
қосалқы материалдар |
30 600 |
|
|
Қосалқы жұмыскерлер еңбегі |
30 600 |
|
|
энергия (айнымалы бөлігі) |
15 300 |
|
|
Жөндеу және техникалық қызмет көрсету (айнымалы) |
5100 |
81 600 |
|
Бақыланбайтын үстеме шығындар (6 кестеден): |
|
|
|
амортизация |
25 000 |
|
|
бақылау |
25 000 |
|
|
энергия (тұрақты бөлігі) |
10 000 |
|
|
Жөндеу және техникалық қызмет көрсету (тұрақты) |
11 400 |
71 400 |
|
|
|
846 600 |
|
Барлық сметалар құралып болған соң, сметалық кезеңнің жоспарлы өнімділігінің жалпы суреттемесі пайда мен залалдардың сметалық шоты мен сметалық баланстық есептемесі түрінде ұсынылады.