Өткен тәжірибені қайта жаңғырту бұзылысы

Өткен тәжірбиені қайта жаңғырту (репродукция) бұзылысы фиксация және өткенді есте сақтау бұзылысында үнемі көрініс береді. Бірақ мнестикалық үрдістің осы звеносының біріншілік зақымдалуы болуы мүмкін. Церебральды атеросклерозбен ауыратын науқаста өз естеліктерін басқару қабілеті бұзылады; жауапты жағдайда қажеттіні еске түсіре алмайды: есім, атаулы күндерді, нақты атауларды. Белгілі бір уақыт өткеннен кейін, оның қажеті болмаған кезде бұл мәліметтер оңай еске түседі.

Еске түсірудің барлық бұзылыстарын сандық, сапалық және таныстық (көзге таныс) сезімінің бұзылыстарына бөледі.

Еске түсірудің сандық бұзылыстары

Еске түсірудің сандық бұзылыстары гипермнезия және гипомнезия болып бөлінеді.

Гипермнезия, жоғарыда аталып өткендерден басқа маниакальды және гипоманиакальды жағдайлардағы ассоциативті тежеусіздік кезінде бақыланады. Гипомнезия, жалпы (тотальды) және аралшықты (лакунарлы) амнезияларға бөлінеді. Тотальды гипомнезияны әріптері өшкен, оқуға қиын көне кітаппен салыстырады, амнезия- жыртылып тасталған кітап беттері сияқты.

Гипомнезия кезінде Рибо заңына тәуелді дамитын жалпы еске түсірудің жетіспеушілігі байқалады. Гипомнезияның ауыр жағдайында соңғы жылдарда және он жылдықтарда болған жағдайларды еске түсіру мүмкін болмай қалады. Бұл, уақыттың кеш кезеңінен ерте кезеңіне қарай ес ыдырауы үдемелі амнезия деп аталады.

Аурудың зақымдаушы әсеріне ертеде қабылданған жүйелі ғана емес, неғұрлым автоматтандырылған тәжірибе қарсы тұра алады: есту және көру жадысына қарағанда моторлы және эмоциональды жады тұрақтырақ болады. Бұл симптоматика кәрілік ақыл кемдігі, Пик және Альцгеймер ауруларында көрінеді.

Амнезия ішінде антеро және ретрогродты амнезияны бөлеміз. Бас-ми жарақатына дейін бірнеше минут, күн апта ішінде болған (инсульт, эпилепсиялық ұстама, улану және т.б) оқиғалардың естен жоғалуы клиникалық тәжірибеде ретроградты амнезия деп аталады. Бас-ми жарақатынан кейінгі болған оқиғалардың естен жоғалуы антероградты амнезияға тән. Ретроградты немесе ретроантероградты амнезия Корсаков синдромының бір белгісі болып табылады.

Бір кісі мотоциклмен келе жатып, оны қаладан 78 км қашықтықта жүк машинасы қағып кетеді. Бас-ми жарақатынан кейін ол 64 км-ге дейінгі болған жағдайды және жарақаттан кейінгі бірнеше сағатта болған жағдайларды ғана есіне түсіре алды. Жарақаттан кейін мидың функциональды қабілеті өзгерген, сондықтан адам өз-өзіне келіп, сыртқы ортада өзін дұрыс ұстаған жағдайда да ақпарат біраз уақыт аралығында мимен бекітілмеуі мүмкін.

Бірақ естен 14 км жол оқиғасының шығып кетуі, бұл кезең ізі есте мығымдалып үлгермегендігінің дәлелі,сондықтан жарақат әсерінен өшіп қалған.

Еске түсірудің сапалық бұзылыстары

Еске түсірудің сапалық бұзылуы (дисмнезия, парамнезия) - естеліктер мазмұнының өзгерісі болып табылады. Бұл құбылысты феноменологиялық зерттеу кезінде псевдореминисценция және конфабуляцияны бөлеміз.

Псевдореминисценцияны ес иллюзиясы деп те атайды. Бұл болған оқиғаның уақытын немесе орнын қате есіне алу. Психиатриялық ауруханада айлап жатқан ес бұзылысымен науқасқа «бүгінгі күнді қалай өткіздің?» деген сұраққа олар үйде болғанын «қандай жұмыспен айналысқанын есіне түсіріп, толық айтып береді». Бұл жерде науқастың күн сайынғы шаруасы жөнінде сөз болып тұр, мұның барлығы ауруханаға түспестен бұрын болған оқиғалар.

Конфабуляция кейде ес галлюцинациясы деп те аталады. Конфабуляция кезінде жадыдан түсіп қалған оқиғаларды науқас шын мағынасында болмаған оқиғалармен толықтырады. Инсульттан кейінгі науқас өзінің өткен аптада таудан космосқа ұшқанын, яғни космоста аяқ киімін ұмытқанын есіне түсіреді. Конфабуляциялар өз фабуласы бойынша шындыққа жанасуы мүмкін немесе айқын фантастикалық сипатта болуы мүмкін.

Қазіргі кезде ес бұзылысының сапалық түрлерінің барлығын конфабуляция деп атауға тенденция бар, өйткені тәжірибеде ес иллюзиясы мен галлюцинациясын ажырату өте қиын. Кәрі адамдар кейде түс көрулерін шынайы өмірмен шатастырады. Осыған ұқсас жағдай Ф.М. Достоевскийдің «Дядюшкин сон» пьесасында суреттелген.

Конфабуляция психиканың потологиялық өнімінің нәтижесі болып табылады. Ол гипомнезия фонында мидың органикалық ауруларында кездеседі (орталық жүйкесінің жүйесінің қантамырлық зақымдалулары, жарақаттық, интоксикациялық, инфекциялық ауруларында). Фиксациялық, антеро-ретроградты амнезиялар бірігіп Корсаков синдромының триадасын құрайды. Конфабуляциялар мнестикалық функция жеткіліксіздігімен бірге жүретін психоздық жағдайларда да бақыланады. Шизофрениямен науқастар кей жағдайда қиялдан шыққан жайттар жөнінде әңгімелейді (әдетте фантастикалық сипатта).

Псевдореминисценция негізінде кейде экмнезия құбылысы дамиды. Экмнезия - науқастың өткен өмірі. Өткен жылдар оқиғаларын науқас қазіргі уақытта болып жатқандай уайымдайды. Өзінің, туыстарының және таныстарының жас мөлшерін, айналада және өзімен болып жатқан оқиғаларды осы кезеңге сәйкестендіреді. Қарттық ақыл кемдігімен науқастар өздерін 40, 30, 18 жастамыз, кішкене баламыз бар, семья құрамыз және қайтыс болған жақындары хат жазады немесе соғыс кеше ғана бітті деп айтады.

Экмнезия құбылысы кәрілік психозда, истерияда, шизофренияның соңғы сатыларында бақыланады. Экмнезия - күрделі психопатологиялық түзіліс. Бұл кезде соңғы жылдарда және ағымдағы болып жатқан оқиғалардың есте сақталмауымен қатар, бұрын болған оқиғаны осы шаққа ауыстырып айтумен гипермнезия, уақыт бойынша бағдарлау бұзылысы және уақыт аралығында өзін адастыру, ой түйіндеу бұзылысымен жүреді.

Еске түсірудің сапалық бұзылыстарына криптомнезия - яғни жасырын еске түсіру жатады. өткен шақта науқаспен қабылданған бөтен идеялар, бөтен шығармашылық, уақыт өте науқас ойында өзінің жаңа, біртума идеясы түрінде танылады.